«Σίγησε» ένας μεγάλος εικαστικός: Ο Γιάννης Μπουτέας και το αποτύπωμα του φωτός στην τέχνη – Η διαδρομή ενός πρωτοπόρου καλλιτέχνη

Μια από τις πιο διακριτές μορφές της σύγχρονης ελληνικής εικαστικής σκηνής δεν βρίσκεται πια ανάμεσά μας. Ο εικαστικός καλλιτέχνης Γιάννης Μπουτέας πέθανε σε ηλικία 85 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που κινήθηκε με συνέπεια ανάμεσα στην έρευνα, το πείραμα και την τεχνολογική αίσθηση της εικόνας, αλλά και μια σπάνια καλλιτεχνική «γραφή» που συνδέθηκε με την αξιοποίηση νέων υλικών και του φωτός ως στοιχείου έκφρασης.

Τη δυσάρεστη είδηση έκανε γνωστή, μεταξύ άλλων, η Ελένη Σαμαράκη, σύζυγος του Αντώνη Σαμαράκη, με σχετική ανάρτησή της. Ο θάνατός του προκαλεί συγκίνηση στον χώρο των τεχνών, καθώς ο Μπουτέας υπήρξε καλλιτέχνης με διεθνή πορεία, εκπροσωπώντας την Ελλάδα σε κορυφαίες διοργανώσεις, με πιο χαρακτηριστικές τη Μπιενάλε του Σάο Πάολο το 1981 και τη Μπιενάλε της Βενετίας το 1990.

Από την Καλαμάτα στην Αθήνα και το Παρίσι: Μια διαδρομή με διεθνή στίγμα

Ο Γιάννης Μπουτέας γεννήθηκε στην Καλαμάτα το 1941 και σπούδασε Χαρακτική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών την περίοδο 1959-1964, με δάσκαλο τον Κώστα Γραμματόπουλο. Με υποτροφία του ΙΚΥ συνέχισε τις σπουδές του στην Ecole des Beaux-Arts στο Παρίσι (1966-1970), γεγονός που καθόρισε σημαντικά την αισθητική του κατεύθυνση και την επαφή του με τα σύγχρονα ρεύματα της εποχής.

Στο Παρίσι έζησε και εργάστηκε για μία δεκαετία, από το 1972 έως το 1982, ενώ υπήρξε και μέλος της ομάδας «Διαδικασίες-Συστήματα», η οποία συνδέθηκε με πιο πειραματικές προσεγγίσεις στο πεδίο της τέχνης και της εικαστικής εγκατάστασης.

Η πορεία του στη διεθνή σκηνή ξεκίνησε νωρίς. Συμμετείχε σε εκθέσεις και διοργανώσεις σε Ελλάδα και Ευρώπη, από τη διεθνή έκθεση χαρακτικής στη Λουμπλιάνα (1963) έως τη Μπιενάλε Νέων στο Παρίσι (1966, 1967), αλλά και σε διάφορα παρισινά salons. Παράλληλα, παρουσίασε το έργο του σε περισσότερες από δέκα ατομικές εκθέσεις, διαμορφώνοντας σταδιακά μια εντελώς προσωπική ταυτότητα.

Η «υπογραφή» του: Νέον, υλικά της καθημερινότητας και τέχνη που δεν περιορίστηκε σε φόρμες

Ο Μπουτέας δεν υπήρξε καλλιτέχνης που έμεινε εγκλωβισμένος σε μία τεχνική ή σε ένα είδος. Αντίθετα, πειραματίστηκε με την ύλη, αξιοποίησε υλικά που για άλλους θα θεωρούνταν «ευτελή», και τα μετέτρεψε σε φορείς αισθητικής και νοήματος. Στο έργο του, το φως δεν ήταν απλώς μέσο, αλλά πρωταγωνιστής. Η χρήση σωληνωτών λαμπτήρων νέον εμφανίζεται από τα πρώτα βήματα της διαδρομής του και εξελίσσεται σε σταθερό σημείο αναφοράς, δίνοντας στα έργα του μια ένταση σχεδόν αρχιτεκτονική, μια εμπειρία χώρου.

Η δουλειά του συνδέθηκε με μια τέχνη που δεν περιορίστηκε στην «εικόνα», αλλά άνοιξε προς την εγκατάσταση, τη χωρική παρέμβαση και την έννοια της εικαστικής εμπειρίας. Η προσέγγισή του έδινε έμφαση στη διαδικασία και στη δομή, σε αυτό που αποκαλύπτεται καθώς προχωράς μέσα στον χώρο του έργου.

Το έργο στον Κεραμεικό: Η τέχνη μέσα στην πόλη

Για το ευρύ κοινό, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα του είναι αυτό που δημιούργησε το 2007 για τον σταθμό Κεραμεικός του αθηναϊκού Μετρό: το «Διαστρωματώσεις Ενεργειακές Εικόνες XVI». Πρόκειται για μια εικαστική παρέμβαση που δεν λειτουργεί απλώς ως διακόσμηση, αλλά ως ένταξη της τέχνης στον αστικό ιστό, σε έναν χώρο καθημερινής μετακίνησης, εκεί όπου η πόλη συναντά τον χρόνο και την ιστορία.

Το συγκεκριμένο έργο αναδείχθηκε και ως χαρακτηριστικό δείγμα της καλλιτεχνικής ταυτότητας του Μπουτέα: δυναμικό, φωτεινό, σύγχρονο, με «ενέργεια» και ένταση, σαν να μεταφέρει την τεχνολογική αίσθηση της εποχής μέσα σε μια δημόσια διαδρομή.

Η αναδρομική και η αναγνώριση

Το 2004, το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη παρουσίασε την αναδρομική έκθεση «Ρέουσες Καταστάσεις 1970-2004», επιχειρώντας να αποτυπώσει τη διαδρομή και τη συνέπεια ενός δημιουργού που κινήθηκε μακριά από ευκολίες, με σταθερή προσήλωση στο πείραμα και στη σύγχρονη γλώσσα της τέχνης.

Η παρουσία του σε διεθνείς διοργανώσεις, η επιμονή στην πρωτοπορία και η τεκμηριωμένη αισθητική του κατεύθυνση καθιστούν τον Γιάννη Μπουτέα μια φιγούρα με ισχυρό αποτύπωμα στην ελληνική τέχνη.

Μενδώνη: «Το στίγμα του θα παραμείνει ανεξίτηλο»

Συλλυπητήρια δήλωση για τον θάνατο του καλλιτέχνη έκανε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, χαρακτηρίζοντάς τον έναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους εικαστικούς. Στη δήλωσή της υπογράμμισε τη διακριτή καλλιτεχνική πορεία του, τη συμμετοχή του σε κορυφαίες εκθέσεις και διοργανώσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθώς και τη συμβολή του στη χρήση νέων υλικών και του φωτός στην τέχνη.

Όπως σημείωσε, ο Μπουτέας άνοιξε νέους δρόμους αξιοποιώντας το φυσικό και τεχνητό φως, με μέσο τους σωληνωτούς λαμπτήρες νέον, ενώ αναφέρθηκε ειδικά στο έργο του στον σταθμό Κεραμεικός, ως χαρακτηριστική απόδειξη ότι δεν περιόρισε την τέχνη του σε «στεγανά».

Η υπουργός απηύθυνε επίσης συλλυπητήρια στους οικείους του, στους φίλους και στους ομοτέχνους του.