Κάθετος Διάδρομος: Το «εισιτήριο εξπρές» Route 1 και το στοίχημα να γίνει εμπορικά βιώσιμο – Η Ελλάδα σε ρόλο ενεργειακής πύλης προς Ουκρανία

Μια εμπορική συμφωνία που «κουμπώνει» πάνω στις νέες ισορροπίες της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας φέρνει στην επιφάνεια την επόμενη φάση για τον λεγόμενο Κάθετο Διάδρομο φυσικού αερίου, με την Ελλάδα να επιδιώκει αναβαθμισμένο ρόλο ως πύλη εισόδου του αμερικανικού LNG προς την ευρύτερη ευρωπαϊκή αγορά και ειδικά προς την Ουκρανία.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η κοινοπραξία ATLANTIC SEE LNG TRADE, στην οποία συμμετέχει ο Όμιλος AKTOR με ποσοστό 60% και η ΔΕΠΑ Εμπορίας με 40%. Η κοινοπραξία υπέγραψε την πρώτη συμφωνία πώλησης αμερικανικού LNG στην Ουκρανία, με προμηθευτή την BP και αγοραστή την ουκρανική Naftogaz. Το συγκεκριμένο deal λειτουργεί ως «άγκυρα» για την προμήθεια και πώληση LNG από τις ΗΠΑ από το 2026, στέλνοντας σήμα ότι ο Κάθετος Διάδρομος περνά από τη θεωρία στην πράξη.

Το πρώτο φορτίο έρχεται στη Ρεβυθούσα… και φεύγει προς Ουκρανία

Σύμφωνα με πληροφορίες που έχουν γίνει γνωστές, το πρώτο φορτίο LNG αναμένεται να φτάσει στη Ρεβυθούσα και στη συνέχεια να διαμετακομισθεί στην Ουκρανία τον ερχόμενο Μάρτιο, δηλαδή μέσα σε λίγες εβδομάδες. Οι ποσότητες θα κινηθούν μέσω του Route 1, ενός από τα προϊόντα που σχεδιάστηκαν ακριβώς για να «κουμπώσουν» τις ροές από την ελληνική επικράτεια προς τη βόρεια κατεύθυνση.

Αυτό που έχει βαρύτητα δεν είναι μόνο η μεταφορά ενός φορτίου, αλλά η απόδειξη ότι μπορεί να συγκροτηθεί μια λειτουργική ενεργειακή αλυσίδα που ξεκινά από LNG terminals στην Ελλάδα και καταλήγει σε κρίσιμες αγορές της Ανατολικής Ευρώπης.

Το κρίσιμο ραντεβού της 24ης Φεβρουαρίου και τα επόμενα βήματα

Το αμέσως επόμενο διάστημα θεωρείται κρίσιμο σε διπλωματικό και θεσμικό επίπεδο, καθώς έχει προγραμματιστεί συνάντηση στον Λευκό Οίκο στις 24 Φεβρουαρίου, με συμμετοχή του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρου Παπασταύρου. Η συγκυρία ενισχύει την αίσθηση ότι το project αντιμετωπίζεται ως εργαλείο όχι μόνο οικονομικής αλλά και γεωπολιτικής πολιτικής, με στόχο να σταθεροποιηθούν νέες διαδρομές τροφοδοσίας και να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα της Ευρώπης.

Τι είναι τελικά ο «Κάθετος Διάδρομος» και γιατί δεν είναι ένας απλός αγωγός

Πηγές του ΥΠΕΝ επισημαίνουν ότι ο Κάθετος Διάδρομος δεν περιγράφει μία συγκεκριμένη γραμμή ή έναν μόνο αγωγό, αλλά μια ροή ενέργειας και ένα ευρύτερο σύστημα διασυνδέσεων που επιτρέπει τη μεταφορά ποσοτήτων από τον νότο προς τον βορρά.

Για δεκαετίες, ο άξονας αυτός μετέφερε φυσικό αέριο από τα βόρεια προς τα νότια, κυρίως από τη Ρωσία προς Βουλγαρία, Ελλάδα και Τουρκία. Ωστόσο, από το 2020 και μετά, με τη λειτουργία του TurkStream, οι ροές άλλαξαν: η Ρωσία άρχισε να τροφοδοτεί την περιοχή μέσω Τουρκίας, αφήνοντας τους παλιούς αγωγούς (που περνούσαν από Ουκρανία) σχεδόν άδειους.

Ταυτόχρονα, η Ελλάδα απέκτησε νέα εργαλεία και νέες «πύλες»:
Η ροή από Αζερμπαϊτζάν μέσω του TAP, η λειτουργία του IGB προς Βουλγαρία, αλλά και η έναρξη του FSRU Αλεξανδρούπολης το 2024. Η σύνθεση αυτών των υποδομών δημιούργησε ένα σύστημα με πραγματικές δυνατότητες εξαγωγών προς βορρά, με αποτέλεσμα από το 2022 η χώρα να λειτουργεί και ως κόμβος εξαγωγής φυσικού αερίου προς γειτονικές αγορές.

Το «παράθυρο ευκαιρίας» ανοίγει λόγω ΕΕ… και TurkStream

Η γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας, όπως την περιγράφει η πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ, αποκτά πρόσθετη δυναμική μέσα από τις εξελίξεις στην ΕΕ.

Μετά την απόφαση των Βρυξελλών για οριστική απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού αερίου, αποκτά ιδιαίτερη σημασία η πρόβλεψη που αφορά ρητά τον TurkStream: σύμφωνα με το πλαίσιο που έχει παρουσιαστεί, κάθε ποσότητα φυσικού αερίου που εισέρχεται από την Τουρκία σε Ελλάδα και Βουλγαρία θεωρείται εκ προοιμίου ρωσικής προέλευσης, με αποτέλεσμα το βάρος απόδειξης να μεταφέρεται στους εισαγωγείς και στις τουρκικές αρχές.

Με απλά λόγια, η ΕΕ αποκτά νομικό και κανονιστικό «όπλο» να μπλοκάρει ροές που δεν μπορούν να πιστοποιηθούν ως καθαρά διαφοροποιημένες από το ρωσικό αέριο. Σε αυτή τη συνθήκη, η Ελλάδα αποκτά πλεονέκτημα: μπορεί να προβάλλει το LNG ως «καθαρή» εναλλακτική, με ρυθμιστική και πολιτική ασφάλεια.

Τα δύσκολα «μαθηματικά» του κόστους και το στοίχημα των Route 1, 2, 3

Η εμπορική επιτυχία, ωστόσο, δεν είναι δεδομένη. Οι πρόσφατες δημοπρασίες των προϊόντων Route 1, 2, 3 δεν είχαν την ανταπόκριση που θα ήθελαν οι υποστηρικτές του εγχειρήματος, κάτι που το ΥΠΕΝ εξηγεί με τεχνικούς αλλά απολύτως πρακτικούς όρους.

Στην Ευρώπη, η μεταφορά φυσικού αερίου τιμολογείται με σύστημα εισόδου–εξόδου. Αυτό σημαίνει ότι για να φτάσει αέριο από την Ελλάδα στην Ουκρανία, ένας προμηθευτής πρέπει να πληρώσει «διόδια» σε όλα τα ενδιάμεσα δίκτυα μεταφοράς. Το κόστος, έτσι, επιβαρύνει τον τελικό αποδέκτη και πολλές φορές μειώνει την ανταγωνιστικότητα του προϊόντος.

Τα προϊόντα Route σχεδιάστηκαν ως ένα είδος «εισιτηρίου εξπρές» που ενσωματώνει έκπτωση σε σχέση με την επιλογή πολλαπλών δικτύων. Όμως, η αγορά εξαρχής έθεσε το ερώτημα της διάρκειας: τα προϊόντα καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό βραχυχρόνιες ανάγκες, μήνα-μήνα, ενώ λείπει ένα εμπορικά ελκυστικό πλαίσιο για μεσαίες και μακρές δεσμεύσεις, δηλαδή τρίμηνα, εξάμηνα ή ετήσια προϊόντα.

«Δεν έχει υπάρξει ποτέ κοινό προϊόν που να μπαίνει στην Ελλάδα και να φτάνει στην Ουκρανία»

Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, έχει χαρακτηρίσει το εγχείρημα πολυσύνθετο και χωρίς ιστορικό προηγούμενο, τονίζοντας ότι δεν έχει υπάρξει στο παρελθόν ένα κοινό προϊόν που να εισέρχεται στην Ελλάδα και να φτάνει στην Ουκρανία.

Το πρόβλημα, άλλωστε, δεν είναι μόνο τεχνικό. Για να λειτουργήσει ανταγωνιστικά απαιτείται συγχρονισμός ανάμεσα σε πέντε χώρες και ισάριθμες διαχειριστικές και ρυθμιστικές αρχές, κάτι που προϋποθέτει θεσμική συνεργασία και κοινή κουλτούρα συντονισμού.

Στο ίδιο μήκος κύματος, ο υφυπουργός Ενέργειας Νίκος Τσάφος, σχολιάζοντας τη νέα πραγματικότητα με τις κυρώσεις στο ρωσικό φυσικό αέριο, έχει αναγνωρίσει ότι η Ελλάδα διαθέτει «τεράστιες δυνατότητες», χωρίς όμως να έχει φτάσει ακόμα στο πλήρες επίπεδο αξιοποίησης.

Πότε «ενηλικιώνεται» ο Κάθετος Διάδρομος

Το ΥΠΕΝ εκτιμά ότι το πραγματικό turning point θα έρθει όταν εφαρμοστούν πλήρως οι κυρώσεις κατά του ρωσικού αερίου, οι οποίες οδηγούν σταδιακά σε πλήρη απαγόρευση προς το τέλος του 2027. Τότε, υποστηρίζεται, θα δημιουργηθεί ο αναγκαίος χώρος στην αγορά για να αυξηθούν οι μη ρωσικές ροές και να αξιοποιηθούν πλήρως οι ελληνικές υποδομές.

Σε αυτή την οπτική, η τρέχουσα φάση δεν είναι το τελικό αποτέλεσμα αλλά η προθέρμανση ενός συστήματος που σήμερα λειτουργεί μέσα σε ένα μεταβατικό -και συχνά αμφίρροπο- ρυθμιστικό περιβάλλον.

Ο Κάθετος Διάδρομος δεν αντιμετωπίζεται από την Αθήνα μόνο ως έργο φυσικού αερίου. Περιγράφεται ως συνολικότερο πλέγμα διασυνδέσεων, ενεργειακών αλλά και μεταφορικών. Στην ηλεκτρική ενέργεια, άλλωστε, η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε καθαρό εξαγωγέα ρεύματος προς την ευρύτερη περιοχή.

Η στρατηγική στόχευση είναι σαφής: να παγιωθεί ένας μόνιμος ρόλος της χώρας ως κόμβου ενεργειακής ασφάλειας στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη. Και, παρά τις τεχνικές δυσκολίες και τις εμπορικές αβεβαιότητες, οι τελευταίες συμφωνίες για LNG δείχνουν ότι οι ροές μπορούν πλέον να αποκτήσουν συγκεκριμένο περιεχόμενο, διαδρομές και παραλήπτες.

Διαβάστε επίσης: ΕΕ: «Κλείνει» οριστικά η πόρτα στο ρωσικό φυσικό αέριο -Το REPowerEU σε εφαρμογή