Η ανισότητα ως «τραύμα» στη δημοκρατία και το στοίχημα της νέας κοινωνικής κινητικότητας: Ο διάλογος Πιερρακάκη-Σαντέλ στη Γενεύη

Σε μια περίοδο όπου η κοινωνική πίεση δεν μετριέται μόνο με δείκτες εισοδήματος αλλά και με όρους αξιοπρέπειας, αναγνώρισης και συμμετοχής, ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, συνομίλησε στη Γενεύη με τον κορυφαίο πολιτικό φιλόσοφο του Harvard Μάικλ Σαντέλ για την οικονομία, τις ανισότητες, την αξιοκρατία και τις ψηφιακές προκλήσεις. Τον διάλογο οργάνωσε και επιμελήθηκε «Το Βήμα», στο πλαίσιο κύκλου συζητήσεων για την ανισότητα που συνδιοργανώνουν η εταιρεία Jean-Jacques Rousseau και το Πανεπιστήμιο της Γενεύης.

Η αφετηρία ήταν συμβολική αλλά και απολύτως σύγχρονη: 271 χρόνια μετά το έργο του Ρουσό για την καταγωγή και τα θεμέλια της ανισότητας, η δημόσια συζήτηση επιστρέφει στο ίδιο ερώτημα με διαφορετικούς όρους. Πότε η ανισότητα παύει να είναι οικονομικό φαινόμενο και γίνεται τραύμα για τη δημοκρατία; Και τι σημαίνει «κοινό καλό» σε έναν κόσμο όπου οι κοινωνίες διασπώνται σε «νικητές» και «ηττημένους» όχι μόνο στην αγορά, αλλά και στην ίδια την κοινωνική αναγνώριση;

Η ανισότητα ως κρίση σεβασμού: «Δεν μας αρέσουν οι άνθρωποι από τις παράκτιες πολιτείες»

Ο Μάικλ Σαντέλ άνοιξε τη συζήτηση με ένα προσωπικό περιστατικό από τις ΗΠΑ, που λειτουργεί σαν μικρογραφία της σύγχρονης πόλωσης. Η συνομιλία του σε ασανσέρ στη Φλόριντα με μια γυναίκα από την Αϊόβα, η οποία του είπε «ξέρουμε να διαβάζουμε» και «δεν μας αρέσουν και πολύ οι άνθρωποι από τις παράκτιες πολιτείες», δεν περιέγραφε οικονομική αδικία. Περιέγραφε κάτι βαθύτερο: τη συσσωρευμένη πικρία που τροφοδοτείται από το αίσθημα ότι ορισμένες κοινωνικές ομάδες απαξιώνονται, δεν λογίζονται ισότιμες και «δεν ανήκουν».

Ο Σαντέλ έθεσε στον Κυριάκο Πιερρακάκη το βασικό πολιτικό ερώτημα της εποχής: αν τα κυρίαρχα κόμματα κεντροαριστεράς και κεντροδεξιάς απέτυχαν να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες ανισότητες, συμβάλλοντας στη μετατροπή της οικονομικής ανισότητας σε ανισότητα σεβασμού, αξιοπρέπειας και αναγνώρισης. Μια μετατόπιση που, κατά τον ίδιο, άνοιξε τον δρόμο σε αυταρχικές και λαϊκιστικές αντιδράσεις απέναντι στις ελίτ.

Η απάντηση του υπουργού κινήθηκε σε δύο επίπεδα. Πρώτον, ότι η οικονομία δεν μπορεί να αποσπάται από το κοινωνικό της πλαίσιο. Και δεύτερον, ότι οι ανισότητες δεν είναι μόνο ζήτημα μισθών ή εισοδημάτων, αλλά και ζήτημα ευκαιριών, κοινωνικής κινητικότητας και συνοχής. Ο κ. Πιερρακάκης σημείωσε πως ο κόσμος πλέον λειτουργεί «εκθετικά», ενώ τα πολιτικά συστήματα συνεχίζουν συχνά να σκέφτονται «γραμμικά», με ένα λεξιλόγιο που θυμίζει δεκαετίες του ’70 και του ’80, παρά το ότι οι προκλήσεις έχουν αλλάξει δραστικά.

Αξιοκρατία: Σκάλα κοινωνικής κινητικότητας ή «τυραννία της επιτυχίας»;

Στο πιο αιχμηρό σημείο της συζήτησης, ο Σαντέλ έθεσε υπό αμφισβήτηση τη βασική πολιτική υπόσχεση της Δύσης: την αξιοκρατία. Αναγνώρισε ότι η εναλλακτική μπορεί να είναι νεποτισμός, ευνοιοκρατία ή κληρονομικά προνόμια, όμως υποστήριξε ότι ακόμη και μια «τέλεια αξιοκρατία» έχει σκοτεινή πλευρά. Θα ενθάρρυνε τους επιτυχημένους να πιστεύουν ότι άξιζαν απολύτως την επιτυχία τους και τους λιγότερο τυχερούς να θεωρούν τη δυσκολία τους προσωπική αποτυχία. Αυτό, τόνισε, γεννά ένα σκληρό ηθικό χάσμα, με οργή και δυσαρέσκεια που επιστρέφουν στην πολιτική με μορφές ακραίας πόλωσης.

Ο Κυριάκος Πιερρακάκης επέλεξε να απαντήσει μέσα από το «πλαίσιο» και τους ορισμούς. Τόνισε ότι η ίδια λέξη μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον. Επανέφερε, μάλιστα, την εμπειρία του ως υπουργός Παιδείας, λέγοντας ότι η αριστεία και η αξιοκρατία πρέπει να νοούνται όχι ως κοινωνικό στάτους αλλά ως προσπάθεια να γίνει κανείς «η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του», με ισότιμη πρόσβαση στα εργαλεία που το επιτρέπουν.

Έθεσε επίσης τη μεγαλύτερη εκπαιδευτική πρόκληση της εποχής: τον σχεδιασμό ενός σχολείου για τετράχρονα παιδιά που θα ενηλικιωθούν σε έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης. Ποια επαγγέλματα θα υπάρχουν όταν θα είναι 18; Ποιες δεξιότητες θα αποδειχθούν χρήσιμες; Και πώς η εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματικός μηχανισμός ευκαιριών και όχι ως σύστημα αναπαραγωγής προνομίων;

Ψηφιακή δημοκρατία και «Όργουελ»: Από το gov.gr στην απαγόρευση κινητών στα σχολεία

Η συζήτηση μετακινήθηκε αναπόφευκτα στο πεδίο της τεχνολογίας, όπου η εμπειρία του κ. Πιερρακάκη ως υπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης προσέδωσε πρακτικό βάρος. Ο υπουργός μίλησε για το gov.gr ως παράδειγμα «ψηφιακού δημόσιου αγαθού», καθώς επέτρεψε χιλιάδες υπηρεσίες να μεταφερθούν στο κινητό και στον υπολογιστή, μειώνοντας χρόνο, κόστος και ταλαιπωρία, με ιδιαίτερη σημασία για εργαζόμενους, οικογένειες και ανθρώπους με αναπηρίες.

Ωστόσο, αναγνώρισε και την άλλη όψη: τον «κόσμο του Όργουελ». Γι’ αυτό, όπως σημείωσε, η έξυπνη ρύθμιση, τύπου GDPR, αποτυπώνει την ανάγκη η τεχνολογία να υπηρετεί τον πολίτη και όχι να τον εκθέτει. Έθεσε μάλιστα το γνωστό «δίλημμα Collingridge»: αν ρυθμίσεις πολύ νωρίς, κινδυνεύεις να σκοτώσεις την καινοτομία· αν ρυθμίσεις πολύ αργά, η παρέμβαση γίνεται ασήμαντη.

Ο Σαντέλ από την πλευρά του πρόσθεσε έναν ακόμη προβληματισμό: δεν αρκεί η πρόσβαση στην τεχνολογία, αν η τεχνολογία λειτουργεί ως μηχανισμός αιχμαλωσίας της προσοχής και υπονόμευσης του δημόσιου διαλόγου. Έθεσε το ερώτημα αν έχει νόημα να μιλάμε για «δίκαιη πρόσβαση» σε πλατφόρμες που τροφοδοτούν θυμό, παραπληροφόρηση και εθισμό, απομακρύνοντας τους πολίτες από την ικανότητα να συλλογίζονται, να διαβουλεύονται και να συνυπάρχουν δημοκρατικά.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο κ. Πιερρακάκης αποκάλυψε ότι, αμέσως μετά την αλλαγή χαρτοφυλακίου από το Ψηφιακής Διακυβέρνησης στην Παιδεία, ένα από τα πρώτα μέτρα ήταν η απαγόρευση κινητών στα σχολεία, με την εφαρμογή να «αγκαλιάζεται» σε μεγάλο βαθμό από τους εκπαιδευτικούς, καθώς –όπως ειπώθηκε– ενισχύει και το κοινωνικό κεφάλαιο της τάξης και την εκπαιδευτική διαδικασία. Σημείωσε ακόμη ότι εξετάζονται πρόσθετες παρεμβάσεις για την πρόσβαση παιδιών και εφήβων στα social media, με το δεδομένο ότι οι αλγόριθμοι αλληλεπιδρούν προβληματικά με τις εγκεφαλικές λειτουργίες ειδικά στις μικρότερες ηλικίες.

Η ηγεσία απέναντι στην ανισότητα: Αποτελεσματικότητα, ταπεινότητα, κοινότητες

Στην καταληκτική ερώτηση του συντονιστή για το τι ορίζει «καλή ηγεσία» απέναντι στην ανισότητα, ο Κυριάκος Πιερρακάκης μίλησε για ισορροπία, ταπεινότητα και αποτελεσματικότητα. Υπογράμμισε ότι η έλλειψη αποτελεσματικότητας διαβρώνει την εμπιστοσύνη στις δημοκρατίες: αυτό που οι πολιτικοί λένε ότι θα κάνουν, πρέπει να το κάνουν και να το κάνουν καλά, ενώ όταν αποτυγχάνουν οφείλουν να το αναγνωρίζουν και να προσαρμόζονται γρήγορα.

Ο Μάικλ Σαντέλ συμφώνησε ότι η αποτελεσματική διακυβέρνηση είναι κρίσιμη, αλλά πρόσθεσε έναν πιο «ηθικό» πυρήνα: την ανάγκη να ξαναχτιστούν κοινότητες και δημόσιοι χώροι συνάντησης. Κατά τον ίδιο, η ανισότητα δεν είναι μόνο θέμα χρήματος, αλλά και θέμα κοινωνικού διαχωρισμού. Οι εύποροι και οι λιγότερο εύποροι ζουν ολοένα και πιο ξεχωριστές ζωές, με διαφορετικά σχολεία, διαφορετικές γειτονιές και σχεδόν καμία επαφή. Η δημοκρατική ισότητα, είπε, χρειάζεται κοινές εμπειρίες, κοινό χώρο, κοινή ζωή.

Ο κ. Πιερρακάκης έκλεισε τον διάλογο με μια κρίσιμη επισήμανση: οι χώροι που ενώνουν τους πολίτες δεν μπορούν να είναι μόνο ψηφιακοί. Το ψηφιακό μπορεί να υποστηρίξει, όμως ο πυρήνας της κοινωνικής συνοχής είναι η φυσική αλληλεπίδραση και η ανθρώπινη επαφή.