Καισαριανή 1944: Ιστορία, πολιτική εκμετάλλευση και η εθνική διάσταση της θυσίας – Το χρονικό που δεν χωρά κομματικές απλουστεύσεις
Η εκτέλεση 200 Ελλήνων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944 αποτελεί ένα από τα πλέον εμβληματικά εγκλήματα των γερμανικών δυνάμεων Κατοχής στην Ελλάδα. Η πράξη έγινε ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού Φραντς Κρεχ στους Μολάους Λακωνίας από αντάρτες του ΕΛΑΣ.
Πίσω από την εκτέλεση, ωστόσο, υπάρχει μια μακρά και σύνθετη διαδρομή που ξεκινά πολλά χρόνια πριν από την Κατοχή. Για να κατανοηθεί ποιοι ήταν οι 200 και πώς βρέθηκαν εκεί, απαιτείται επιστροφή στον Μεσοπόλεμο, στο «Ιδιώνυμο» και στην Ακροναυπλία.
Από το «Ιδιώνυμο» στη συγκέντρωση πολιτικών κρατουμένων
Ο νόμος 4229/1929, γνωστός ως «Ιδιώνυμο», θεσπίστηκε επί πρωθυπουργίας του Ελευθέριου Βενιζέλου. Ποινικοποιούσε ενέργειες και δράσεις που θεωρούνταν ότι επιδίωκαν βίαιη ανατροπή του κοινωνικού καθεστώτος και στόχευε κυρίως στην αντιμετώπιση της κομμουνιστικής επιρροής.
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου υπό τον Ιωάννη Μεταξά όχι μόνο διατήρησε το θεσμικό αυτό πλαίσιο αλλά το διεύρυνε, αξιοποιώντας διοικητικές εκτοπίσεις και προληπτικές συλλήψεις. Η πολιτική καταστολής απέκτησε πιο συστηματικά χαρακτηριστικά.
Την άνοιξη του 1937, οι στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλία μετατράπηκαν σε «Στρατόπεδο Κράτησης Κομμουνιστών». Εκεί συγκεντρώθηκαν εκατοντάδες πολιτικοί κρατούμενοι. Τον Απρίλιο του 1941, λίγο πριν από τη γερμανική εισβολή, κρατούνταν περίπου 600 άτομα. Ανάμεσά τους ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ, όπως ο Γιάννης Ιωαννίδης, ο Γιώργος Ζέβγος και ο Δημήτρης Γληνός, αλλά και στελέχη άλλων ρευμάτων της αριστεράς, τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές.
Η Ακροναυπλία δεν ήταν απλώς σωφρονιστικός χώρος. Ήταν κεντρικός μηχανισμός πολιτικής απομόνωσης.
Το αιματηρό επεισόδιο του 1937 και οι συνθήκες κράτησης
Η σκληρότητα του καθεστώτος αποτυπώθηκε και σε βίαια περιστατικά. Τη νύχτα της 30ής Αυγούστου 1937, ένοπλο απόσπασμα της φρουράς άνοιξε πυρ προς τους θαλάμους των κρατουμένων. Από τα πυρά σκοτώθηκε ο δάσκαλος Παύλος Σταυρίδης. Το περιστατικό καταγράφηκε σε μαρτυρίες συγκρατουμένων και ανέδειξε το κλίμα καταστολής που επικρατούσε.
Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας βρέθηκαν σε ακόμη πιο δραματικές συνθήκες. Η πείνα και οι ασθένειες προκάλεσαν θανάτους, ενώ αρκετοί μεταφέρθηκαν σε άλλα στρατόπεδα.
Ο ισχυρισμός ότι ο Μεταξάς «παρέδωσε» προσωπικά τους Ακροναυπλιώτες στους Γερμανούς δεν τεκμηριώνεται. Ο Μεταξάς είχε αποβιώσει τον Ιανουάριο του 1941, πριν από τη γερμανική εισβολή. Μετά την Κατοχή, οι κρατούμενοι πέρασαν σταδιακά υπό τον έλεγχο των αρχών που συνεργάζονταν με τους κατακτητές και τελικά παραδόθηκαν στις γερμανικές δυνάμεις.
Από την Ακροναυπλία στο Χαϊδάρι και την Καισαριανή
Μέρος των πολιτικών κρατουμένων μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Από εκεί, 200 επιλέχθηκαν για εκτέλεση ως αντίποινα την Πρωτομαγιά του 1944.
Η πλειονότητα, περίπου 120 έως 130, ήταν κομμουνιστές κρατούμενοι της Ακροναυπλίας, κυρίως μικρομεσαία στελέχη του ΚΚΕ. Δεν επρόκειτο αποκλειστικά για πρόσωπα που ταυτίζονταν με τη σταλινική γραμμή. Στους 200 περιλαμβάνονταν τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές, πρόσωπα που συχνά αντιμετωπίζονταν με καχυποψία από την τότε κομματική ηγεσία.
Παράλληλα, περίπου 70 έως 80 από τους εκτελεσμένους δεν ανήκαν οργανωτικά στο ΚΚΕ. Ανάμεσά τους αναφέρονται ο ανθυπομοίραρχος Μιχαήλ Ζαντές και ο Νικόλαος Τσίκος, που συνδέεται με την αντιστασιακή οργάνωση «Όμηρος». Η σύνθεση των 200 αποτυπώνει την πολυπλοκότητα της εποχής και διαψεύδει τη μονοδιάστατη εικόνα.
Η θυσία και η πολιτική μνήμη
Στην Καισαριανή εκτελέστηκαν 200 Έλληνες από τα γερμανικά στρατεύματα Κατοχής. Οι μαρτυρίες συγκλίνουν ότι στάθηκαν με αξιοπρέπεια απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Η θυσία τους έχει εθνική διάσταση. Δεν περιορίζεται σε κομματικά σύνορα ούτε μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ιδιοκτησίας. Η ιστορική έρευνα οφείλει να αναδεικνύει τόσο τη διαδρομή που οδήγησε στη συγκέντρωσή τους στην Ακροναυπλία όσο και τις σύνθετες πολιτικές συνθήκες της περιόδου 1943-1949.
Η Καισαριανή είναι τόπος μνήμης. Και η μνήμη, για να παραμένει ζωντανή και ουσιαστική, απαιτεί τεκμηρίωση, νηφαλιότητα και σεβασμό απέναντι στα γεγονότα και στους ανθρώπους που τα έζησαν.
Διαβάστε επίσης:
Υπ. Πολιτισμού για Καισαριανή: Αυθεντικές οι 262 φωτογραφίες – Τις αποκτά η Ελλάδα
ΥΠΠΟ: Μνημείο κηρύχθηκαν οι φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής
ΥΠΠΟ: Στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων οι φωτογραφίες της εκτέλεσης στην Καισαριανή 1944
Εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή 1944: Ιστορικές φωτογραφίες στο φως
Μ.Η.Τ. 242183