Η πιθανή αποδυνάμωση του καθεστώτος μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για στρατιωτική κυριαρχία, εθνοτικές συγκρούσεις ή ακόμη και «συριοποίηση» της χώρας.
Ισμαήλ Καανί: Το Ιράν φέρεται να εκτέλεσε τον επικεφαλής της Δύναμης Quds ως κατάσκοπο της Μοσάντ
Η σύγκρουση γύρω από το Ιράν δεν προσφέρει εύκολες λύσεις. Σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg, ακόμη και αν οι στρατιωτικοί στόχοι των ΗΠΑ και του Ισραήλ επιτευχθούν, η επόμενη ημέρα ενδέχεται να οδηγήσει σε πολιτική αποσταθεροποίηση, εθνοτικές εντάσεις και κίνδυνο κατακερματισμού της χώρας.
Λίγες ημέρες μετά την έναρξη της επιχείρησης «Epic Fury», αρχίζουν να διαφαίνονται ορισμένες πτυχές του στρατηγικού σχεδίου των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, αν και η πλήρης εικόνα παραμένει ασαφής, σημειώνει το Bloomberg σε ανάλυσή του.
Παρότι είναι δελεαστικό να γίνουν συγκρίσεις με πρόσφατες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ, το Αφγανιστάν ή τη Λιβύη, πιο κοντινές επιχειρησιακές αναλογίες φαίνεται να υπάρχουν με τη στρατηγική του Ισραήλ εναντίον της Χαμάς και της Χεζμπολάχ στη Γάζα και στον Λίβανο μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου.
Το βασικό μοτίβο είναι η «αποκεφαλιστική» στρατηγική: η εξουδετέρωση της ηγεσίας, η αποδυνάμωση της στρατιωτικής ικανότητας και η στέρηση των μέσων που θα επέτρεπαν στο Ιράν να επανεξοπλιστεί ή να ανασυνταχθεί. Αν αυτοί οι στόχοι επιτευχθούν, αρκετά πιθανά σενάρια θα μπορούσαν να αναδιαμορφώσουν τόσο το Ιράν όσο και την ευρύτερη περιοχή.
Σενάρια για την επόμενη ημέρα
Το πρώτο σενάριο αφορά ενδεχόμενη διάσπαση του Σώματος των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), εξέλιξη που θα μπορούσε να οδηγήσει σε χάος. Παρά τα λάθη και τους λανθασμένους υπολογισμούς που έχουν ήδη καταγραφεί, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι, μετά από μια πολεμική προσπάθεια τέτοιας κλίμακας, οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ θα αποδέχονταν μια πολιτική λύση που θα άφηνε το IRGC άθικτο ως βασικό πυλώνα εξουσίας.
Ένα δεύτερο σενάριο προβλέπει ενίσχυση του συμβατικού στρατού του Ιράν, γνωστού ως Artesh. Ο στρατός αριθμεί εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες και πολλοί Ιρανοί τον θεωρούν περισσότερο εθνικό θεσμό παρά πολιτικοποιημένη πραιτοριανή φρουρά όπως οι Φρουροί της Επανάστασης. Σε ένα μεταπολεμικό κενό εξουσίας, ο Artesh θα μπορούσε να αναδειχθεί σε θεματοφύλακα της τάξης, διαπραγματευόμενος παράλληλα μια πολιτική διευθέτηση. Ωστόσο, υπάρχει ο κίνδυνος η προσωρινή αυτή κατάσταση να παγιωθεί, οδηγώντας σε στρατιωτική διακυβέρνηση αντί για πολιτική μετάβαση.
Ένα τρίτο σενάριο αφορά την ενίσχυση τοπικών ένοπλων ομάδων που θα μπορούσαν να αντιταχθούν στο καθεστώς. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, η CIA φέρεται να καλλιεργεί δεσμούς με κουρδικές ένοπλες οργανώσεις κατά μήκος των δυτικών συνόρων του Ιράν. Η τακτική αυτή θυμίζει την προσέγγιση που εφαρμόστηκε στη Συρία.
Ωστόσο, οι κίνδυνοι είναι σημαντικοί. Η Τουρκία δύσκολα θα δεχθεί την ενίσχυση κουρδικών ένοπλων οργανώσεων κοντά στα σύνορά της, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία η Άγκυρα επιχειρεί να κλείσει το κεφάλαιο της μακρόχρονης σύγκρουσης με το PKK, μετά την ανακοίνωση της οργάνωσης το 2025 ότι θα αφοπλιστεί.
Στο εσωτερικό του Ιράν, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Πολλοί Ιρανοί –είτε υποστηρίζουν είτε αντιτίθενται στο καθεστώς– θα αντιδρούσαν σε προσπάθειες που θα οδηγούσαν σε ομοσπονδιοποίηση ή ακόμη και σε κατακερματισμό της χώρας.
Ο κίνδυνος «συριοποίησης»
Κάποιοι στρατηγικοί σχεδιαστές ενδέχεται να δουν τη Συρία ως πιθανό προηγούμενο. Εκεί, μια αρχικά ειρηνική λαϊκή εξέγερση οδήγησε τελικά στην πτώση του Μπασάρ αλ Άσαντ, παρά τη σημαντική υποστήριξη που έλαβε από το Ιράν και αργότερα από τη Ρωσία.
Ωστόσο, η πορεία αυτή διήρκεσε 13 χρόνια και συνοδεύτηκε από έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο, με την εμφάνιση πολλών ένοπλων ομάδων που υποστηρίζονταν από εξωτερικούς παράγοντες.
Όλα τα πιθανά σενάρια προϋποθέτουν μια βαθιά μεταβολή της σημερινής δομής εξουσίας στο Ιράν. Πρόκειται για έναν μετασχηματισμό του καθεστώτος – όχι απαραίτητα πλήρη κατάρρευση του κράτους, αλλά μια καθοριστική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και ασκείται η εξουσία.
Υπάρχουν και άλλες πιθανότητες: ένα αποδυναμωμένο αλλά επιβιώσαν καθεστώς ή μια μεταβατική λύση με την ανάδειξη του Ρεζά Παχλεβί, γιου του τελευταίου Σάχη, ως ενοποιητικής προσωπικότητας. Ωστόσο τίποτα από αυτά δεν είναι βέβαιο.
Εθνοτικές εντάσεις και γεωπολιτικοί κίνδυνοι
Το Ιράν είναι ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό κράτος, βασισμένο στη σιιτική ισλαμιστική ιδεολογία. Παράλληλα όμως φιλοξενεί σημαντικές εθνοτικές μειονότητες στις παραμεθόριες περιοχές: Κούρδους στα βορειοδυτικά, Αζέρους στον βορρά, Άραβες στο πετρελαιοφόρο Χουζεστάν, Βαλούχους στα νοτιοανατολικά και Τουρκμένους στα βορειοανατολικά.
Η οικονομική πίεση, η έλλειψη καυσίμων και βασικών υπηρεσιών θα μπορούσαν να εντείνουν τις ήδη υπάρχουσες εντάσεις. Εάν δημιουργηθεί κενό ασφαλείας, ένοπλες ομάδες θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν την κατάσταση, οδηγώντας σε τοπικές εξεγέρσεις.
Ακόμη και αν η πλειονότητα των Ιρανών αντιτίθεται στη διάλυση της χώρας, η ένταση μεταξύ διαφορετικών ομάδων θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα σενάριο «συριοποίησης», με σταδιακό κατακερματισμό και εμφάνιση ακυβέρνητων περιοχών.
Περιφερειακές επιπτώσεις
Η επόμενη κυβέρνηση στην Τεχεράνη θα χρειαστεί επίσης να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της με τις χώρες του Κόλπου, ιδιαίτερα μετά τις ιρανικές επιθέσεις σε στρατιωτικές και ενεργειακές υποδομές. Σε αρκετές χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου επικρατεί έντονος θυμός και δυσπιστία απέναντι στην Τεχεράνη.
Η Σαουδική Αραβία, ως περιφερειακή δύναμη, ενδέχεται να προτιμήσει σιωπηρά μια εξέλιξη που θα περιορίσει την ικανότητα του Ιράν να απειλεί τον Κόλπο.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία παρακολουθεί με ανησυχία την κατάσταση. Στις 4 Μαρτίου, ιρανικός βαλλιστικός πύραυλος που κατευθυνόταν προς τον τουρκικό εναέριο χώρο αναχαιτίστηκε από αντιαεροπορικά συστήματα του ΝΑΤΟ, γεγονός που αύξησε τον κίνδυνο ευρύτερης κλιμάκωσης.
Το στρατηγικό δίλημμα
Παρά τη μεγάλη πίεση που δέχεται, το Ιράν συνεχίζει να αντιστέκεται. Η στρατηγική «μωσαϊκού» που εφαρμόζει η χώρα βασίζεται σε αποκεντρωμένες δομές διοίκησης και τοπικούς διοικητές, ώστε να διατηρείται η ικανότητα αντίστασης ακόμη και αν η ανώτατη ηγεσία εξουδετερωθεί.
Ωστόσο, αυτή η δομή ενέχει τον κίνδυνο απώλειας ελέγχου, καθώς μεμονωμένοι διοικητές θα μπορούσαν να λάβουν αποφάσεις υψηλού ρίσκου που θα οδηγούσαν σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Παράλληλα, δεν αποκλείονται και διαφωνίες μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ σχετικά με το πότε θα πρέπει να θεωρηθεί ότι η επιχείρηση έχει επιτύχει τους στόχους της.
Το μεγαλύτερο ερώτημα παραμένει: αν ο στόχος είναι η αποδυνάμωση του καθεστώτος και η αποχώρηση των εξωτερικών δυνάμεων, είναι αποδεκτό το ενδεχόμενο ενός χαοτικού Ιράν;
Ένα αποδυναμωμένο κράτος μπορεί να προσφέρει μια βραχυπρόθεσμη εικόνα νίκης. Ωστόσο, το χάος θα μπορούσε να δημιουργήσει νέους κινδύνους: διεθνή τρομοκρατία, αποσταθεροποίηση θαλάσσιων οδών και την ανάδυση βίαιων περιφερειακών δικτύων που δεν θα υπακούουν πλέον σε κανένα κεντρικό κέντρο εξουσίας.
Μ.Η.Τ. 242183