Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Μεγάλη Τρίτη 7 Απριλίου, τη δεύτερη ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας.
Η Μεγάλη Τρίτη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την παραβολή των δέκα παρθένων, η οποία αναδεικνύει τη σημασία της ετοιμότητας και της προνοητικότητας.
Οι πέντε φρόνιμες παρθένες, που είχαν φροντίσει να έχουν λάδι για τις λαμπάδες τους, συμβολίζουν εκείνους που ζουν με πίστη και εγρήγορση, σε αντίθεση με τις πέντε μωρές, που έμειναν απροετοίμαστες.
Το μήνυμα της παραβολής είναι σαφές: η πνευματική ζωή απαιτεί διαρκή ετοιμότητα, καθώς κανείς δεν γνωρίζει την ώρα της κρίσης. Η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να καλλιεργούν την πίστη τους με συνέπεια και ουσία.
Το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης, στις εκκλησίες ψάλλεται ο Όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης, με κορυφαία στιγμή το περίφημο τροπάριο της Κασσιανή, ένα από τα πιο συγκινητικά και θεολογικά βαθιά κείμενα της ορθόδοξης υμνογραφίας.
Ποια ήταν η Κασσιανή
Η Κασσιανή υπήρξε σημαντική μορφή της βυζαντινής παράδοσης: Λόγια, ποιήτρια και μοναχή. Ίδρυσε δικό της μοναστήρι και αφιερώθηκε στη θεολογία και την ποίηση. Σε αντίθεση με μια διαδεδομένη λαϊκή αντίληψη, δεν ταυτίζεται με την «αμαρτωλή γυναίκα» του τροπαρίου.
Η Κασσιανή ήταν βυζαντινή ποιήτρια που έζησε τον 9ο αιώνα μ.Χ. Επειδή δεν την επέλεξε ως σύζυγό του ο αυτοκράτωρ Θεόφιλος, έγινε μοναχή και αφιερώθηκε στη λατρεία του Θεού και την ποίηση.
Το ιστορικό, όπως περιγράφεται από τους βυζαντινούς χρονικογράφους Συμεών Μάγιστρο, Ιωάννη Ζωναρά και Λέοντα Γραμματικό: Η Ευφροσύνη, μητέρα του αυτοκράτορα Θεόφιλου, ακολουθώντας την οικογενειακή παράδοση για την εκλογή νύφης, προσκάλεσε το 820 μ.Χ. στην Αυλή τις ωραιότερες και επιφανέστερες κόρες της αυτοκρατορίας. Δώδεκα «κάλλιστοι παρθέναι» ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση και πήγαν στο Παλάτι. Η Ευφροσύνη, αφού τις δεξιώθηκε, διαμήνυσε στο Θεόφιλο να προσέλθει και να δώσει το χρυσό μήλο σ’ εκείνη που θα επέλεγε για σύζυγό του.
Ο νεαρός αυτοκράτωρ θαμπώθηκε από την ομορφιά της Κασσιανής και θέλοντας να δοκιμάσει την ευφυΐα της τη ρώτησε: «Ως άρα δια γυναικός ερρύη τα φαύλα» («Από τη γυναίκα ξεκινούν τα κακά πράγματα», υπονοώντας την Εύα). Η Κασσιανή έδωσε δείγματα του πνεύματός της, ανταπαντώντας «Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττω» («Και από τη γυναίκα πηγάζουν τα καλύτερα, τα ευγενέστερα», υπονοώντας την Παναγία). Αυτό ήταν! Ο αυτοκράτωρ, είτε γιατί η απάντηση του εφάνη προπετής, είτε γιατί η ευφυΐα της γυναικός τον τρόμαξε, έδωσε το χρυσό μήλο στην ωραία, αλλά σεμνή Θεοδώρα.
Το νόημα του τροπαρίου
Το τροπάριο αναφέρεται στο ευαγγελικό περιστατικό όπου μια αμαρτωλή γυναίκα –συχνά συνδέεται με τη Μαρία η Μαγδαληνή, χωρίς αυτό να είναι βέβαιο– πλένει τα πόδια του Ιησούς Χριστός με μύρο και δάκρυα και τα σκουπίζει με τα μαλλιά της.
Η πράξη αυτή συμβολίζει:
Τη βαθιά μετάνοια: Η γυναίκα αναγνωρίζει τα σφάλματά της και στρέφεται με ειλικρίνεια προς τον Θεό.
Την ταπείνωση: Προσεγγίζει τον Χριστό με συντριβή και αγάπη.
Τη συγχώρεση και το έλεος: Ο Θεός παρουσιάζεται ως εκείνος που δέχεται τον μετανοημένο άνθρωπο.
Η θεολογική σημασία
Το τροπάριο δεν είναι απλώς μια αφήγηση, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή προσευχή. Μέσα από τα λόγια της γυναίκας:
αναδεικνύεται η σύγκρουση ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι (αμαρτία – σωτηρία),
προβάλλεται η ελπίδα της λύτρωσης,
και τονίζεται ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι πέρα από το έλεος του Θεού.
Γι’ αυτό και ολόκληρη η υμνογραφία της Μεγάλης Τρίτης περιστρέφεται γύρω από την έννοια της μετάνοιας και της επανασύνδεσης του ανθρώπου με τον Θεό και τον συνάνθρωπο.
Γιατί συγκινεί τόσο
Η δύναμη του τροπαρίου της Κασσιανής βρίσκεται:
στη λυρικότητα της γλώσσας,
στη δραματικότητα της εικόνας,
και στην καθολικότητα του μηνύματος: κάθε άνθρωπος μπορεί να δει τον εαυτό του στη θέση της γυναίκας που ζητά συγχώρεση.
Μ.Η.Τ. 242183