HPV: Ο καρκίνος που μπορεί να προληφθεί

HPV και καρκίνος: Τι δείχνουν τα νέα στοιχεία για την Ελλάδα

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για την Ευρώπη έχει θέσει για το 2026 το σύνθημα «For every generation, vaccines work», ακριβώς για να υπογραμμίσει ότι ο εμβολιασμός προστατεύει ανθρώπους, οικογένειες και κοινότητες διαχρονικά, όχι μόνο από λοιμώδη νοσήματα, αλλά και από σοβαρές παθήσεις που συνδέονται με λοιμώξεις, όπως ορισμένες μορφές καρκίνου.

Σε αυτό το πεδίο, ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων, ο γνωστός HPV, αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα εμβόλιο μπορεί να αλλάξει την πορεία μιας νόσου πριν αυτή εκδηλωθεί. Ο HPV συνδέεται με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αλλά και με άλλες κακοήθειες, όπως καρκίνους του πρωκτού, του πέους, του στοματοφάρυγγα και άλλων περιοχών κεφαλής και τραχήλου. Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι από τους πλέον προλήψιμους καρκίνους, εφόσον συνδυαστούν τρία κρίσιμα εργαλεία: ο εμβολιασμός, ο έγκαιρος προσυμπτωματικός έλεγχος και η θεραπεία.

Η διεθνής στρατηγική έχει ήδη χαραχθεί. Από το 2020, ο ΠΟΥ έχει υιοθετήσει τον στόχο 90-70-90 για το 2030: το 90% των κοριτσιών να έχει εμβολιαστεί πλήρως έως τα 15 έτη, το 70% των γυναικών να ελέγχεται με αξιόπιστη μέθοδο έως τα 35 και ξανά έως τα 45 έτη και το 90% όσων διαγιγνώσκονται με προκαρκινικές αλλοιώσεις ή διηθητικό καρκίνο να λαμβάνει την αναγκαία φροντίδα. Η λογική αυτής της στρατηγικής είναι σαφής: ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας δεν είναι πια μια μοιραία εξέλιξη, αλλά μια νόσος που μπορεί να περιοριστεί δραστικά και, σε βάθος χρόνου, να εξαλειφθεί ως πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Η διεθνής πρόοδος και η ελληνική πραγματικότητα

Η επιστημονική συζήτηση τα τελευταία χρόνια έχει περάσει από το «αν» λειτουργεί το εμβόλιο στο «πόσο γρήγορα» μπορούν τα κράτη να πετύχουν υψηλή κάλυψη. Χώρες με ισχυρά εθνικά προγράμματα εμβολιασμού και συστηματικό screening καταγράφουν ήδη χειροπιαστά αποτελέσματα, ενώ η Αυστραλία εξακολουθεί να προβάλλεται διεθνώς ως μία από τις χώρες που βρίσκονται πιο κοντά στον στόχο της εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως προβλήματος δημόσιας υγείας, με ορόσημο τα επόμενα χρόνια. Την ίδια ώρα, ο ΠΟΥ υπενθυμίζει ότι, παρά την πρόοδο, η παγκόσμια εμβολιαστική κάλυψη για τον HPV παραμένει χαμηλότερη από τον στόχο του 90%, γεγονός που σημαίνει ότι το χάσμα ανάμεσα στη γνώση και στην εφαρμογή παραμένει ανοιχτό.

Στην Ελλάδα, το πρόβλημα αποτυπώνεται με όρους που δεν επιτρέπουν εφησυχασμό. Τα διαθέσιμα στοιχεία που επικαλούνται οι ειδικοί δείχνουν ότι κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου 1.100 νέα περιστατικά και 443 θάνατοι από HPV-σχετιζόμενους καρκίνους στη χώρα, με τη μεγάλη πλειονότητα των θανάτων να αφορά γυναίκες. Ο ιός δεν συνδέεται με μία μόνο μορφή καρκίνου, αλλά με ένα ευρύ φάσμα νεοπλασιών σε γυναίκες και άνδρες, κάτι που εξηγεί γιατί ο εμβολιασμός πλέον δεν θεωρείται ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τα κορίτσια, αλλά και τα αγόρια.

Η πιο πρόσφατη ελληνική μελέτη που βασίστηκε σε εθνικά δεδομένα συνταγογράφησης και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Vaccine καταγράφει πρόοδο, αλλά όχι στο ύψος των αναγκών. Στα παιδιά 9 έως 15 ετών, η έναρξη του εμβολιασμού αυξήθηκε στα κορίτσια από 34,7% το 2022 σε 41,4% το 2024 και στα αγόρια από 10,8% σε 31,4%, μετά και την ένταξη των αγοριών στο εθνικό πρόγραμμα. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι το σύστημα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά με ταχύτητα που παραμένει ανεπαρκής για έναν ιό που συνδέεται με σημαντικό φορτίο νοσηρότητας και θνησιμότητας.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία για την ηλικία έναρξης. Παρότι η βέλτιστη περίοδος για την έναρξη του εμβολιασμού είναι η ηλικία 9 έως 11 ετών, το 2024 τουλάχιστον μία δόση είχε λάβει μόλις το 18,6% των κοριτσιών και το 16,6% των αγοριών αυτής της ηλικιακής ομάδας. Αυτό σημαίνει ότι μεγάλο μέρος του εμβολιασμού εξακολουθεί να μετατίθεται αργότερα, όταν το όφελος παραμένει σημαντικό, αλλά η έγκαιρη ανοσολογική προστασία δεν αξιοποιείται στο μέγιστο. Η ίδια μελέτη δείχνει επίσης ότι η πλήρης κάλυψη με δύο δόσεις έως τα 15 έτη έφτασε περίπου στο 52,5% για τα κορίτσια το 2024, ενώ στα αγόρια ανέβηκε στο 27,7%. Με απλά λόγια, σχεδόν ένα στα δύο κορίτσια και τρία στα τέσσερα αγόρια δεν είχαν ολοκληρώσει το σχήμα στην ηλικία όπου η προστασία θα έπρεπε ήδη να είναι κλειδωμένη.

Το στοίχημα της επόμενης μέρας: Ενημέρωση, έγκαιρος εμβολιασμός, πραγματική κάλυψη

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι πια η επιστημονική τεκμηρίωση, γιατί αυτή υπάρχει και είναι ισχυρή. Το ερώτημα είναι αν το μήνυμα της πρόληψης φτάνει εγκαίρως στις οικογένειες και αν μετατρέπεται σε πράξη στις σωστές ηλικίες. Οι ειδικοί επιμένουν ότι ο εμβολιασμός έναντι του HPV είναι πιο αποτελεσματικός όταν γίνεται νωρίς, ιδανικά πριν από την έκθεση στον ιό, και ότι τα παιδιά ηλικίας 9 έως 12 ετών εμφανίζουν ιδιαίτερα ισχυρή ανοσολογική απόκριση. Σε αυτή ακριβώς τη λεπτομέρεια κρίνεται μεγάλο μέρος του αποτελέσματος. Όσο η απόφαση μετατίθεται, τόσο η πρόληψη χάνει από τη δύναμή της ως οργανωμένη δημόσια πολιτική.

Η Ελλάδα, λοιπόν, βρίσκεται μπροστά σε ένα καθαρό δίλημμα. Από τη μία πλευρά, έχει στα χέρια της ένα εργαλείο που μπορεί να αποτρέψει καρκίνους, να μειώσει θανάτους και να αλλάξει τη φυσική ιστορία μιας νόσου. Από την άλλη, οι ρυθμοί εμβολιασμού δείχνουν ότι το παράθυρο της έγκαιρης πρόληψης δεν αξιοποιείται όσο θα έπρεπε. Η Ευρωπαϊκή Εβδομάδα Εμβολιασμού έρχεται να θυμίσει ότι η πρόληψη δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά συγκεκριμένη επιλογή πολιτικής, ιατρικής πράξης και κοινωνικής ευθύνης. Και στην περίπτωση του HPV, η συζήτηση δεν αφορά μόνο ένα εμβόλιο. Αφορά το αν ένα σύστημα υγείας και μια κοινωνία είναι έτοιμα να εμποδίσουν έναν καρκίνο πριν αυτός αποκτήσει πρόσωπο, ιστορία και κόστος ζωής.