Η δομή του Φόρου Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) στην Ελλάδα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από σημαντικές ανοιχτές «πληγές», οι οποίες επηρεάζουν δυσανάλογα τους οικονομικά ευάλωτους καταναλωτές. Παρά τη σταδιακή βελτίωση στην είσπραξη εσόδων, η χώρα παραμένει χαμηλότερα από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο, με το υψηλό φορολογικό συντελεστή να λειτουργεί ως βασικό εργαλείο για τη διατήρηση των δημοσιονομικών στόχων.
Στο 80% η παραβατικότητα στις μεγάλες υποθέσεις απάτης ΦΠΑ
Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, οι εισπράξεις ΦΠΑ για το 2026 αναμένεται να ξεπεράσουν τα 29,2 δισ. ευρώ, καταγράφοντας αύξηση 1,6 δισ. ευρώ σε σχέση με το 2025. Η υψηλή συμβολή του ΦΠΑ στα κρατικά έσοδα περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες παρέμβασης, καθώς οποιαδήποτε μείωση ή εξαίρεση συνεπάγεται άμεση δημοσιονομική επιβάρυνση, ενώ η μετάδοση των μειώσεων στις καταναλωτικές τιμές παραμένει αβέβαιη.
Κενό συμμόρφωσης και εξαιρέσεις ΦΠΑ
Η Ελλάδα καταγράφει υστέρηση στην είσπραξη ΦΠΑ σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ, τόσο λόγω μη πλήρους συμμόρφωσης όσο και εξαιτίας εκτεταμένων εξαιρέσεων που περιορίζουν τη φορολογική βάση. Το «κενό ΦΠΑ» έχει μειωθεί κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες από το 2019 έως το 2023, η μεγαλύτερη μείωση μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ, εν μέρει χάρη στην επέκταση ηλεκτρονικών πληρωμών και ηλεκτρονικού εμπορίου, με το ποσοστό των διαδικτυακών πωλήσεων να αυξάνεται από 3,8% το 2018 σε 6,9% το 2022.
Οι πολιτικές εξαιρέσεων αποσκοπούν είτε σε κοινωνική στήριξη (π.χ. ακριτικές περιοχές) είτε σε κίνητρα για κατανάλωση συγκεκριμένων αγαθών (π.χ. βιβλία), με άμεσο κόστος στα κρατικά έσοδα.
Συντελεστές ΦΠΑ και συγκριτική θέση στην ΕΕ
Η Ελλάδα εφαρμόζει βασικό συντελεστή 24% και μειωμένο 13%, ενώ υπερμειωμένος συντελεστής 6% καλύπτει περιορισμένο αριθμό προϊόντων και υπηρεσιών (βιβλία, φαρμακευτικά, ιατρικές συσκευές, ενέργεια, υγειονομικά προϊόντα, εισιτήρια θεάτρων/συναυλιών). Βασικά είδη διατροφής παραμένουν εκτός του υπερμειωμένου συντελεστή.
Συγκριτικά, οι υψηλότεροι κανονικοί συντελεστές ΦΠΑ στην ΕΕ καταγράφονται στην Ουγγαρία (27%) και τη Φινλανδία (25,5%), με τον μέσο όρο της ΕΕ στο 21,9%. Το Λουξεμβούργο (17%) και η Μάλτα (18%) διατηρούν τους χαμηλότερους συντελεστές.
Διεθνείς τάσεις και πρόσφατες αλλαγές
Διάφορες ευρωπαϊκές χώρες προχώρησαν σε αναπροσαρμογές των συντελεστών ΦΠΑ για το 2025-2026:
- Αυστρία: μηδενισμός ΦΠΑ σε προϊόντα υγιεινής από το 2026.
- Γερμανία: μεταφορά τροφίμων σε εστιατόρια από 19% σε 7% μειωμένο συντελεστή.
- Ελλάδα: επέκταση μείωσης 30% σε όλους τους συντελεστές ΦΠΑ για περισσότερα νησιά.
- Λιθουανία: διεύρυνση βάσης ΦΠΑ με μεταφορά ορισμένων προϊόντων από 9% σε 12%.
- Ολλανδία: μεταφορά υπηρεσιών διαμονής από μειωμένο 9% σε κανονικό 21%.
- Φινλανδία: περαιτέρω μείωση μειωμένου συντελεστή από 14% σε 13,5%.
Αυτές οι διαφοροποιήσεις υπογραμμίζουν τη σύνθετη και δυναμική φύση της πολιτικής ΦΠΑ στην Ευρώπη, όπου η Ελλάδα συνδυάζει υψηλούς συντελεστές με περιορισμένες εξαιρέσεις, αυξάνοντας το βάρος για τους αδύναμους οικονομικά φορολογούμενους.
