Η οικονομική ενοποίηση των Δυτικών Βαλκανίων, μια στρατηγική επιδίωξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη δεκαετία του 2000, παραμένει ημιτελής. Αν και η Ελλάδα βρίσκεται γεωγραφικά στην πρώτη γραμμή της διεύρυνσης προς τα δυτικά Βαλκάνια, η πρόοδος των γειτονικών χωρών στον δρόμο προς την ΕΕ είναι απογοητευτικά αργή, με σοβαρές οικονομικές και γεωπολιτικές επιπτώσεις για την ευρύτερη περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Η Ευρώπη κοιτά τα Βαλκάνια: Στα Τίρανα ο σφυγμός της γεωπολιτικής σταθερότητας
Σύμφωνα με την έκθεση εργασίας του Bruegel (Μάιος 2025), οι ενδοπεριφερειακές εμπορικές ροές μεταξύ των έξι Δυτικών Βαλκανίων – Αλβανία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Σερβία – παραμένουν σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα, αντιπροσωπεύοντας μόλις το 18% των εξαγωγών και το 9% των εισαγωγών της περιοχής. Σε αντίθεση, το εμπόριο με την ΕΕ αγγίζει το 67% των εξαγωγών, δείχνοντας ξεκάθαρη εξάρτηση από τις αγορές της Ένωσης, αλλά και μια αποτυχία στην ανάπτυξη εσωτερικών οικονομικών δεσμών.
Οι ελληνικές προεκτάσεις
Η Ελλάδα, ως μέλος της ΕΕ και όμορη χώρα με την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία, διατηρεί καίριο ρόλο στην ευρωπαϊκή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων. Ωστόσο, η περιορισμένη πρόοδος στην ενοποίηση της περιοχής δημιουργεί εμπόδια όχι μόνο για τη σταθερότητα των γειτονικών κρατών, αλλά και για τις επενδυτικές και εξαγωγικές δυνατότητες της Ελλάδας προς αυτές τις χώρες.
Η Βόρεια Μακεδονία και η Αλβανία – δύο χώρες με τις οποίες η Ελλάδα έχει κρίσιμες εμπορικές και πολιτισμικές σχέσεις – έχουν αποτύχει να δημιουργήσουν ουσιαστικές ενδοπεριφερειακές αλυσίδες αξίας. Η έκθεση δείχνει πως οι εν λόγω οικονομίες εξακολουθούν να εξάγουν κυρίως πρωτογενή προϊόντα ή προϊόντα χαμηλής τεχνολογίας, χωρίς να επιτυγχάνουν παραγωγική σύγκλιση με τον πυρήνα της Ευρώπης.
Τεχνικά εμπόδια και υποδομές: Το άλυτο πρόβλημα
Ένας από τους μεγαλύτερους ανασταλτικούς παράγοντες είναι τα μη δασμολογικά εμπόδια και η ανυπαρξία συνδεδεμένων υποδομών. Χώρες όπως το Μαυροβούνιο και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη παραμένουν αποκομμένες οδικά και σιδηροδρομικά, γεγονός που εμποδίζει την εμπορική κινητικότητα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι τα συνοριακά εμπόδια κοστίζουν περίπου 1% του ΑΕΠ της περιοχής ετησίως – ζημιά που αντικατοπτρίζεται έμμεσα και στην ελληνική οικονομία, ειδικά σε τομείς όπως οι μεταφορές και ο τουρισμός.
Η πρωτοβουλία “Green Lanes”, αν και επιτυχημένη κατά την πανδημία, εφαρμόζεται αποσπασματικά. Το γεγονός αυτό καθυστερεί ακόμη περισσότερο την απρόσκοπτη ροή προϊόντων, ενέργειας και υπηρεσιών προς και από την Ελλάδα.
Ρόλος της ΕΕ – και τι σημαίνει αυτό για την Αθήνα
Παρά τις φιλόδοξες εξαγγελίες και την παροχή 6 δισεκατομμυρίων ευρώ μέσω του “Σχεδίου Ανάπτυξης για τα Δυτικά Βαλκάνια”, μόνο ένα μικρό ποσοστό αυτών των πόρων έχει χρησιμοποιηθεί για έργα διασυνοριακής συνδεσιμότητας – έργα που θα μπορούσαν να ωφελήσουν άμεσα και την ελληνική περιφέρεια της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας.
Η απουσία συντονισμένων βημάτων από την ΕΕ και την τοπική ηγεσία δημιουργεί ένα παράθυρο ευκαιρίας για τρίτους παράγοντες. Ήδη, η Κίνα, μέσω της Πρωτοβουλίας «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος», χρηματοδοτεί έργα υποδομής σε Σερβία και Μαυροβούνιο, κάτι που μειώνει τη γεωοικονομική επιρροή της Ελλάδας και της ΕΕ στην περιοχή.
Προτάσεις – και το ελληνικό συμφέρον
Η έκθεση προτείνει συγκεκριμένες δράσεις: εμβάθυνση της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών, ενίσχυση της κινητικότητας εργαζομένων και εναρμόνιση των κανονιστικών πλαισίων. Σημειώνει, δε, ότι για την Ελλάδα, που επιθυμεί να λειτουργήσει ως διαμετακομιστικός κόμβος στα Βαλκάνια, αυτά τα μέτρα είναι περισσότερο από απαραίτητα.
Επιπλέον, η υιοθέτηση έξυπνων στρατηγικών εξειδίκευσης και η προώθηση επενδύσεων σε υψηλή τεχνολογία στην περιοχή θα μπορούσαν να ενισχύσουν και την ελληνική τεχνολογική και καινοτομική βάση, μέσω διαβαλκανικών συνεργασιών.
Μ.Η.Τ. 242183