Η νέα οικονομική εποχή φέρνει υψηλότερα επιτόκια, ακριβότερο χρέος και πιο δύσκολες αποφάσεις για κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και νοικοκυριά
Ο πληθωρισμός επιστρέφει ως ο μεγάλος οικονομικός αντίπαλος της νέας δεκαετίας. Όχι ως μια προσωρινή αύξηση τιμών στο ράφι ή στον λογαριασμό της ενέργειας, αλλά ως βαθύτερη μεταβολή στο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον. Η περίοδος του φθηνού χρήματος, των χαμηλών επιτοκίων και της σχεδόν απεριόριστης ρευστότητας δείχνει να κλείνει. Στη θέση της αναδύεται ένας νέος κύκλος, πιο ακριβός, πιο ασταθής και σαφώς πιο απαιτητικός.
Για περίπου τρεις δεκαετίες, από τη δεκαετία του 1990 έως και την πανδημία, οι ανεπτυγμένες οικονομίες έμαθαν να λειτουργούν με χαμηλό πληθωρισμό. Η παγκοσμιοποίηση, η είσοδος της Κίνας στην παγκόσμια παραγωγή, η φθηνή εργασία, η τεχνολογική πρόοδος και οι ανοικτές εφοδιαστικές αλυσίδες κρατούσαν τις τιμές υπό έλεγχο. Η Κίνα λειτουργούσε ως το μεγάλο αντιπληθωριστικό εργοστάσιο του πλανήτη, πιέζοντας το κόστος παραγωγής, τους μισθούς και τις τιμές των καταναλωτικών αγαθών.
Αυτό το μοντέλο όμως φθείρεται. Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, η ενεργειακή αβεβαιότητα, η αναδιάρθρωση του διεθνούς εμπορίου, τα τεράστια δημόσια χρέη, η πράσινη μετάβαση, οι αμυντικές δαπάνες και οι επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον υψηλότερου κόστους. Ο πληθωρισμός δεν είναι πλέον απλώς ένας αριθμός στις ανακοινώσεις των στατιστικών υπηρεσιών. Είναι ένας μηχανισμός αναδιανομής πλούτου, ένας αόρατος φόρος που μειώνει την αγοραστική δύναμη, διαβρώνει τις αποταμιεύσεις και πιέζει τους προϋπολογισμούς κρατών, επιχειρήσεων και οικογενειών.
Το τέλος της «φθηνής εποχής» και η επιστροφή των ακριβών επιτοκίων
Πληθωρισμός σημαίνει διαρκής αύξηση του γενικού επιπέδου των τιμών. Στην πράξη, σημαίνει ότι τα ίδια χρήματα αγοράζουν λιγότερα προϊόντα και υπηρεσίες. Όταν παραμένει χαμηλός και ελεγχόμενος, μπορεί να συνοδεύει την ανάπτυξη. Όταν όμως παγιώνεται σε υψηλότερα επίπεδα, μετατρέπεται σε απειλή για την οικονομική σταθερότητα.
Το μεγαλύτερο πλήγμα το δέχονται όσοι έχουν σταθερά εισοδήματα και περιορισμένες αποταμιεύσεις. Οι μισθοί συνήθως ακολουθούν με καθυστέρηση τις τιμές. Έτσι, η καθημερινότητα γίνεται ακριβότερη πριν προλάβει να αυξηθεί το εισόδημα. Τα τρόφιμα, η ενέργεια, τα ενοίκια, οι μεταφορές και οι δόσεις δανείων απορροφούν όλο και μεγαλύτερο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού.
Το ίδιο πρόβλημα μεταφέρεται και στις επιχειρήσεις. Η άνοδος του κόστους ενέργειας, πρώτων υλών, μισθών και χρηματοδότησης μειώνει τα περιθώρια κέρδους. Όσες εταιρείες μπορούν, μετακυλίουν τις αυξήσεις στον καταναλωτή. Όσες δεν μπορούν, περιορίζουν επενδύσεις, προσλήψεις και σχέδια επέκτασης. Έτσι, ο πληθωρισμός δεν χτυπά μόνο την κατανάλωση. Φρενάρει και την παραγωγική δυναμική της οικονομίας.
Το πιο κρίσιμο όμως πεδίο είναι το δημόσιο χρέος. Οι κυβερνήσεις βγαίνουν από μια μακρά περίοδο κρίσεων με διογκωμένες υποχρεώσεις. Δανείστηκαν για την πανδημία, την ενεργειακή κρίση, τις κοινωνικές ενισχύσεις, τις αμυντικές ανάγκες και τις επενδύσεις μετάβασης. Όταν τα επιτόκια ανεβαίνουν, το κόστος εξυπηρέτησης αυτού του χρέους αυξάνεται απότομα. Οι αγορές ζητούν μεγαλύτερες αποδόσεις για να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν κράτη με ήδη υψηλές υποχρεώσεις.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα της νέας εποχής. Οι κεντρικές τράπεζες χρειάζονται υψηλότερα επιτόκια για να περιορίσουν τον πληθωρισμό. Οι κυβερνήσεις όμως δυσκολεύονται να αντέξουν το κόστος αυτών των επιτοκίων. Όσο πιο μεγάλο είναι το χρέος, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η αντιπληθωριστική πολιτική. Το αποτέλεσμα είναι μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη μάχη κατά των τιμών και στον κίνδυνο δημοσιονομικής ασφυξίας.
Ενέργεια, χρέη, γεωπολιτική και τεχνητή νοημοσύνη αλλάζουν τον παγκόσμιο οικονομικό κύκλο
Η επιστροφή του πληθωρισμού δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Είναι το αποτέλεσμα πολλών πιέσεων που συμπίπτουν χρονικά και ενισχύουν η μία την άλλη.
Η ενέργεια παραμένει ο βασικός πολλαπλασιαστής κόστους. Όταν αυξάνεται η τιμή του πετρελαίου, του φυσικού αερίου ή του ηλεκτρικού ρεύματος, αυξάνεται το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και διανομής σχεδόν κάθε προϊόντος. Οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή, οι φόβοι για κρίσιμες θαλάσσιες οδούς όπως τα Στενά του Ορμούζ και η ενεργειακή ανασφάλεια τροφοδοτούν τον κίνδυνο νέων ανατιμήσεων.
Την ίδια ώρα, οι εφοδιαστικές αλυσίδες δεν λειτουργούν πλέον με την ίδια λογική του απόλυτου χαμηλού κόστους. Μετά την πανδημία και τις γεωπολιτικές αναταράξεις, κράτη και επιχειρήσεις αναζητούν ασφαλέστερες παραγωγικές βάσεις, πιο κοντά ή σε φιλικές χώρες. Η μεταφορά παραγωγής από το φθηνότερο στο ασφαλέστερο σημείο έχει τίμημα. Και αυτό το τίμημα περνά στις τιμές.
Η δημογραφία προσθέτει ακόμη μία πίεση. Οι ανεπτυγμένες οικονομίες γερνούν. Το εργατικό δυναμικό αυξάνεται πιο αργά ή μειώνεται. Η εποχή της άφθονης φθηνής εργασίας υποχωρεί. Αυτό σημαίνει υψηλότερο κόστος εργασίας, μεγαλύτερες πιέσεις στα ασφαλιστικά συστήματα και χαμηλότερη παραγωγική ευελιξία.
Παράλληλα, η πράσινη μετάβαση, οι αμυντικές δαπάνες, οι νέες υποδομές και η τεχνητή νοημοσύνη απαιτούν τεράστια κεφάλαια. Τα data centers, οι ημιαγωγοί, τα δίκτυα ενέργειας και οι ψηφιακές υποδομές δημιουργούν νέα επενδυτική ζήτηση. Μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγικότητα, αλλά βραχυπρόθεσμα αυξάνουν τη ζήτηση για ενέργεια, υλικά, γη και χρηματοδότηση.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι η μεγάλη μεταβλητή. Αν αυξήσει θεαματικά την παραγωγικότητα, μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στις πληθωριστικές πιέσεις. Αν όμως η επενδυτική της έκρηξη προηγηθεί των πραγματικών παραγωγικών οφελών, μπορεί να ενισχύσει προσωρινά το κόστος κεφαλαίου και ενέργειας.
Η ιστορική μνήμη της δεκαετίας του 1970 παραμένει επίκαιρη. Τότε, οι πετρελαϊκές κρίσεις, η νομισματική χαλάρωση και οι καθυστερημένες πολιτικές αντιδράσεις οδήγησαν σε στασιμοπληθωρισμό. Χρειάστηκε η σκληρή παρέμβαση του Paul Volcker στη Fed, με επιτόκια που έφθασαν σε ακραία επίπεδα, για να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στη σταθερότητα των τιμών. Το μάθημα ήταν σαφές: όσο πιο αργά αντιμετωπίζεται ο πληθωρισμός, τόσο πιο ακριβό γίνεται το τελικό κόστος προσαρμογής.
Σήμερα, ο κόσμος δεν βρίσκεται αναγκαστικά μπροστά σε επανάληψη της δεκαετίας του 1970. Βρίσκεται όμως μπροστά σε ένα νέο καθεστώς. Ο πληθωρισμός μπορεί να μην εκτιναχθεί ανεξέλεγκτα, αλλά είναι πιθανό να παραμείνει υψηλότερος από τα επίπεδα στα οποία είχαν συνηθίσει αγορές και κοινωνίες. Αυτό σημαίνει υψηλότερα επιτόκια για μεγαλύτερο διάστημα, πιο ακριβό δανεισμό, χαμηλότερες αποτιμήσεις για ορισμένα περιουσιακά στοιχεία και μεγαλύτερη πίεση σε όσους βασίστηκαν υπερβολικά στο φθηνό χρήμα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι τιμές θα αυξηθούν για λίγους μήνες. Είναι αν ο πληθωρισμός επιστρέφει ως μόνιμος παράγοντας του νέου οικονομικού μεγακύκλου. Αν αυτό συμβεί, τότε κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και νοικοκυριά θα πρέπει να ξαναμάθουν να λειτουργούν σε έναν κόσμο όπου το χρήμα έχει κόστος, το χρέος έχει όρια και η αγοραστική δύναμη δεν θεωρείται δεδομένη.
Ο πληθωρισμός δεν είναι απλώς οικονομικός δείκτης. Είναι τεστ αντοχής για θεσμούς, κοινωνίες και αγορές. Διαβρώνει εισοδήματα, ανατρέπει σχεδιασμούς, τιμωρεί τις υπερβολές και αποκαλύπτει τις αδυναμίες των οικονομιών. Η επιστροφή του δείχνει ότι η εποχή της εύκολης ρευστότητας τελειώνει. Και μαζί της τελειώνει η ψευδαίσθηση ότι το κόστος του χρήματος μπορεί να μένει για πάντα χαμηλό.
Διαβάστε επίσης: Πληθωρισμός Μαΐου: Η Ελλάδα παραμένει πάνω από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης
Μ.Η.Τ. 242183