ΙΕΝΕ: Δύο βασικά προβλήματα που αποτελούν απειλή για τις επενδύσεις στον τομέα της ενέργειας «βλέπει» ανάλυση του ΙΕΝΕ. Όπως σημειώνει, το ένα είναι ο ηλεκτρικός χώρος, όπου οι δύο διαχειριστές, ΑΔΜΗΕ και ΔΕΔΔΗΕ έχουν προϋπολογίσει σημαντικές επενδύσεις για τα αμέσως επόμενα χρόνια και το δεύτερο είναι οι περικοπές έγχυσης ηλεκτρικής ενέργειας που ήδη το 2024 αναμένεται να φτάσουν κοντά στο 5% της πράσινης παραγωγής με τάσεις περαιτέρω ανόδου μελλοντικά. Στην περίπτωση αυτή, βασική λύση είναι η αποθήκευση ενέργειας μέσω των μπαταριών και της αντλησιοταμίευσης.
Αντίστοιχα, κρούει τον κόδωνα του κινδύνου για τον υψηλό βαθμό ενεργειακής εξάρτησης της χώρας. Πιο αναλυτικά, σύμφωνα με την μελέτη, το 2010, το 68,6% της ακαθάριστης διαθέσιμης ενέργειας στην Ελλάδα προερχόταν από εισαγωγές. Το 2021, το μερίδιο αυτό αυξήθηκε στο 81,8%, κυρίως λόγω αύξησης του μεριδίου του εισαγόμενου πετρελαίου και των ορυκτών καυσίμων.
Αναλυτικά τα συμπεράσματα της μελέτης
H ενεργειακή κρίση που ξεκίνησε το 2021, εντάθηκε το 2022 λόγω της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, περιορίστηκε το 2023 με τη έναρξη των εχθροπραξιών στη Μέση Ανατολή και συνεχίστηκε το α’ εξάμηνο του 2024, είχαν σημαντική επίπτωση στον εγχώριο ενεργειακό τομέα, οδηγώντας στη μείωση της ακαθάριστης εγχώριας κατανάλωσης ενέργειας. Χαρακτηριστικό του ελληνικού ενεργειακού τομέα είναι η διαχρονικά υψηλή εξάρτηση της χώρας από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, εισαγόμενα κατά 99% κατά μέσο όρο, όμως με μείωση της χρήσης λιγνίτη στην εγχώρια ηλεκτροπαραγωγή, με αξιοσημείωτη αύξηση της συνεισφοράς των ΑΠΕ μόλις τα τελευταία χρόνια. Ιδιαιτερότητα του εθνικού ενεργειακού συστήματος αποτελεί η περιορισμένη έκταση των δικτύων τηλεθέρμανσης σε ένα ηλεκτρικό σύστημα που αποτελείται από το διασυνδεδεμένο σύστημα και τα αυτόνομα ηλεκτρικά συστήματα των νησιών (Μη Διασυνδεδεμένα Νησιά – ΜΔΝ).
Η Ελλάδα οδεύει τα τελευταία χρόνια προς την ενεργειακή μετάβαση σε καθαρές πηγές ενέργειας, ακολουθώντας την τάση για μία απανθρακοποιημένη ευρωπαϊκή οικονομία, μέσω Οδηγιών και ρυθμίσεων ενός ολοκληρωμένου ενεργειακού πακέτου, που έχει ως κύριο στόχο την παραγωγή καθαρής ενέργειας, την καθιέρωση ενεργού συμμετοχής των καταναλωτών ως παραγωγών ενέργειας (prosumers) και τη μείωση του ενεργειακού κόστους μέχρι το 2030 τουλάχιστον.
Ιστορικό υψηλό κατέγραψε το 2023 η παραγωγή καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα, καθώς το 57% του ενεργειακού μείγματος καλύφθηκε από αιολικά, φωτοβολταϊκά και από υδροηλεκτρικές μονάδες, ξεπερνώντας τις 25 TWh. Το 2022 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 50,12%. Ειδικότερα όσον αφορά στις ΑΠΕ η ανάπτυξή τους είναι αλματώδης τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας με την ετήσια παραγωγή πράσινης ενέργειας να σημειώνει το 2023 ρεκόρ δεκαετίας, αγγίζοντας τις 21,35 TWh, αυξημένη κατά 147% σε σχέση με την ετήσια ηλεκτροπαραγωγή από ΑΠΕ το 2014, που ήταν 8,64 TWh. Σημειώνεται ότι τον Αύγουστο του 2023 μάλιστα, πραγματοποιήθηκε η μεγαλύτερη, μηνιαία παραγωγή από ΑΠΕ στην ιστορία του ηλεκτρικού συστήματος που ήταν 2,25 ΤWh. Ακόμη, αξίζει να επισημανθεί πως -για πρώτη φορά- η παραγωγή ΑΠΕ κινήθηκε καθόλη τη διάρκεια του έτους πάνω από τις 1,5 ΤWh ανά μήνα. Όμως, η ραγδαία διείσδυση των ΑΠΕ και το υψηλό επενδυτικό ενδιαφέρον για την πράσινη ανάπτυξη τα τελευταία δύο χρόνια έχει οδηγήσει στην απόρριψη, όλο και πιο συχνά, χιλιάδων μεγαβατωρών παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας, λόγω της αδυναμίας του συστήματος να απορροφήσει την ενέργεια που παράγουν φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Το ανωτέρω πρόβλημα συνδέεται με τα ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας λόγω των ήπιων καιρικών συνθηκών και της ήδη χαμηλής κατανάλωσης (ως απότοκο της ενεργειακής κρίσης), σε συνδυασμό με την αυξημένη παραγωγή των ΑΠΕ, ιδίως κατά τις μεσημβρινές ώρες. Ο συνδυασμός αυτός, που χαρακτηρίζει το ηλεκτρικό σύστημα της χώρας κυρίως την άνοιξη και το φθινόπωρο, έχει δημιουργήσει αρκετά προβλήματα στο δίκτυο λόγω της συνεχιζόμενης εγκατάστασης νέων έργων ΑΠΕ, και συνιστά μια δυνάμει μεγάλη απειλή για το ηλεκτρικό σύστημα που δημιουργεί κινδύνους για μπλακ άουτ, ιδίως σε μέρες που τα φορτία είναι πολύ χαμηλά.
Αναφορικά με τη ζήτηση, κατά την τελευταία δεκαετία η κάλυψη της συνολικής ζήτησης από παραγωγή ΑΠΕ αυξήθηκε κατά 151%, φτάνοντας το 2023 σε ποσοστό άνω του 43%, το υψηλότερο που έχει καταγραφεί μέχρι στιγμής. Παράλληλα, το 2023 η συμμετοχή του λιγνίτη στο εγχώριο ενεργειακό μείγμα συρρικνώθηκε περαιτέρω, σημειώνοντας ιστορικό ελάχιστο με 10,1%. Η μείωση αυτή αντανακλά τη σημαντική πρόοδο του προγράμματος απολιγνιτοποίησης της χώρας -δεδομένου ότι το 2014 η παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη ξεπερνούσε το 54%- και τη συνεχή ανοδική πορεία μορφών ενέργειας φιλικών προς το περιβάλλον. Προκειμένου να έχουμε μια πιο πλήρη εικόνα της παρούσας κατάστασης του ενεργειακού τομέα της Ελλάδας, κρίνεται απαραίτητη η σύνοψη βασικών ενεργειακών μεγεθών.
Σύνολο ενεργειακού συστήματος
• Η ακαθάριστη διαθέσιμη ενέργεια (Gross Available Energy) στην Ελλάδα κυμάνθηκε στους 23.774 χιλ. τόνους το 2022, παρουσιάζoντας σημαντική μείωση της τάξης του 23,4% σε σχέση με το 2010, ενώ, σε σχέση με το 2021 καταγράφεται αύξηση της τάξης του 1,9%.
• Η συνολική προσφορά ενέργειας (Total Energy Supply) έφτασε τις 20.663 χιλ. τόνους το 2022, μειωμένη κατά 25,3% σε σχέση με το 2010
• Για το 2022, ο τομέας των μεταφορών είχε τη μεγαλύτερη συνεισφορά ως μερίδιο στην τελική ενεργειακή κατανάλωση (μερίδιο 38,1%), ενώ επίσης, σημαντική ήταν η συμμετοχή τόσο του οικιακού όσο και του βιομηχανικού τομέα (μερίδιο 28,0% και 16,7% αντίστοιχα). Στον τομέα των μεταφορών, οι οδικές μεταφορές κυριαρχούν στην κατανάλωση ενέργειας, αποτελώντας το 85,1% του τομέα το 2022.
• Η συνεισφορά των ΑΠΕ στην προσφορά ενέργειας στην Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική αύξηση κατά την περίοδο 2010-2022, καθώς η συνολική συνεισφορά τους το 2022, ως μερίδιο στην συνολική προσφορά ενέργειας, ανερχόταν στο 17,7%.
• Το μερίδιο της ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ το 2023 διαμορφώθηκε σε 35,9%, παρουσιάζοντας εντυπωσιακή άνοδο, σε σχέση με το 2006, που το αντίστοιχο μερίδιο κυμαινόταν στο 9%.
Πετρέλαιo
• Η παραγωγή αργού πετρελαίου στην Ελλάδα, που ξεκίνησε πριν 40 περίπου χρόνια το 1981, διεκόπη το 2021 λόγω μιας σειρά τεχνικών προβλημάτων, με αποτέλεσμα το 2022 και το 2023 να είναι μηδενική.
• Το Ιράκ ήταν ο μεγαλύτερος προμηθευτής αργού πετρελαίου της Ελλάδας το 2022, με 10,4 εκατομμύρια τόνους, ακολουθούμενο από τη Ρωσία με 5,95 εκατομμύρια τόνους και το Καζακστάν με 3,13 εκατομμύρια τόνους.
• Η κατανάλωση πετρελαιοειδών στην Ελλάδα, μετά την μείωση που υπέστη την περίοδο της οικονομικής κρίσης (-30,6% το 2013 σε σχέση με το 2010) και την ανάκαμψη την περίοδο που ακολούθησε, μειώθηκε απότομα το 2020 σε σχέση με το 2019 κατά -10,8%, λόγω κυρίως της κρίσης από την πανδημία Covid-19, ενώ το 2021 αυξήθηκε μόλις κατά 1,3%.
• Ο τομέας των μεταφορών κατανάλωσε 5,8 εκατομμύρια τόνους πετρελαίου το 2022, αντιπροσωπεύοντας το 70,0% της συνολικής κατανάλωσης πετρελαίου. Ακολουθούν ο οικιακός τομέας με 15,4% και η βιομηχανία με 9,5%. Φυσικό αέριο
• Μειωμένη κατά 21,56% σε σχέση με το 2022 καταγράφεται η συνολική ζήτηση φυσικού αερίου στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΕΣΦΑ για το 2023 [37]. Συγκεκριμένα, η συνολική ζήτηση (εγχώρια κατανάλωση & εξαγωγές) φυσικού αερίου μειώθηκε κατά 21,56%, φθάνοντας τις 67,60 TWh από 86,18 TWh το 2022.
• Η εγχώρια κατανάλωση φυσικού αερίου στην Ελλάδα μειώθηκε κατά -10,1% το 2023 σε σχέση με το 2022, κατ’ επιταγή των στόχων που έχει θέσει η ΕΕ για μείωση της κατανάλωσης κατά 15% την περίοδο από τον Αύγουστο του 2022 μέχρι τον Μάρτιο του 2023, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ίδιας περιόδου των πέντε προηγούμενων ετών.
• Το μεγαλύτερο ποσοστό φυσικού αερίου το 2023, όπως και όλα τα προηγούμενα έτη, καταναλώθηκε στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τις θερμικές μονάδες της ΔΕΗ και των ιδιωτών ηλεκτροπαραγωγών. Όμως, η χρήση φυσικού αερίου για ηλεκτροπαραγωγή, υποχώρησε το 2023 φτάνοντας στο 68% της συνολικής κατανάλωσης φυσικού αερίου από 74% το 2022.
Φυσικό αέριο
• Μειωμένη κατά 21,56% σε σχέση με το 2022 καταγράφεται η συνολική ζήτηση φυσικού αερίου στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΕΣΦΑ για το 2023 [37]. Συγκεκριμένα, η συνολική ζήτηση (εγχώρια κατανάλωση & εξαγωγές) φυσικού αερίου μειώθηκε κατά 21,56%, φθάνοντας τις 67,60 TWh από 86,18 TWh το 2022.
• Η εγχώρια κατανάλωση φυσικού αερίου στην Ελλάδα μειώθηκε κατά -10,1% το 2023 σε σχέση με το 2022, κατ’ επιταγή των στόχων που έχει θέσει η ΕΕ για μείωση της κατανάλωσης κατά 15% την περίοδο από τον Αύγουστο του 2022 μέχρι τον Μάρτιο του 2023, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ίδιας περιόδου των πέντε προηγούμενων ετών.
• Το μεγαλύτερο ποσοστό φυσικού αερίου το 2023, όπως και όλα τα προηγούμενα έτη, καταναλώθηκε στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τις θερμικές μονάδες της ΔΕΗ και των ιδιωτών ηλεκτροπαραγωγών. Όμως, η χρήση φυσικού αερίου για ηλεκτροπαραγωγή, υποχώρησε το 2023 φτάνοντας στο 68% της συνολικής κατανάλωσης φυσικού αερίου από 74% το 2022. Ηλεκτρισμός – ΑΠΕ
• Η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας διαμορφώθηκε στις 49.492 GWh το 2023, μειωμένη κατά 2,4%, σε σύγκριση με το 2022, που ανήλθε στις 50.688 GWh.
• Αθροιστικά το 2023 το μερίδιο των ΑΠΕ και των υδροηλεκτρικών έφτασε το 57,0% συνολικά, ξεπερνώντας το άθροισμα της συμμετοχής όλων των ορυκτών καυσίμων, το οποίο διαμορφώθηκε στο 42,1%, γεγονός που καθιστά «καθαρές» τις περισσότερες κιλοβατώρες που παρήχθησαν το 2023.
• Το 2022 αποτέλεσε ορόσημο καθώς ανατράπηκε η εικόνα των προηγούμενων χρόνων, όπου το μεγαλύτερο μερίδιο στην καθαρή ηλεκτροπαραγωγή καταλάμβανε το φυσικό αέριο και προηγούμενα ο λιγνίτης. Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2023 με τις ΑΠΕ να ηγούνται στο ηλεκτρικό μίγμα, με μερίδιο 47,9% και παραγωγή 21,4 TWh. • Το 2023 οι ανανεώσιμες πηγές παρήγαγαν περισσότερη ενέργεια από τη ζήτηση ρεύματος στη χώρα και οι διαχειριστές του συστήματος και του δικτύου διανομής (ΑΔΜΗΕ και ΔΕΔΔΗΕ) αναγκάστηκαν να προχωρήσουν σε περικοπές της πλεονάζουσας πράσινης υπερπαραγωγής, προκειμένου να διατηρήσουν την ευστάθεια του ηλεκτρικού συστήματος και να αποφευχθεί ενδεχόμενο blackout.
• Το 2023, η συνολική εγκατεστημένη ισχύς των μονάδων στο Διασυνδεδεμένο Σύστημα της Ελλάδας ανήλθε στα 23.958 MW, σημειώνοντας άνοδο της τάξεως του 16,7% από τα επίπεδα του 2022 (20.514 MW). Σύμφωνα με Δελτίο του ΔΑΠΕΕΠ Δεκεμβρίου 2023 [84], οι ΑΠΕ σημείωσαν τη μεγαλύτερη αύξηση στην εγχώρια εγκατεστημένη ισχύ στο διασυνδεδεμένο σύστημα το 2023 σε σύγκριση με το 2022, καταγράφοντας νέα εγκατεστημένη ισχύ 1.997 MW και συνολική εγκατεστημένη ισχύ 11,9 GW. Παρομοίως, αύξηση στην εγκατεστημένη ισχύ παρουσίασαν οι μονάδες φυσικού αερίου και οι λιγνιτικοί σταθμοί κατά 15,9% και 17,3% αντίστοιχα.
Ηλεκτρισμός – ΑΠΕ
• Η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας διαμορφώθηκε στις 49.492 GWh το 2023, μειωμένη κατά 2,4%, σε σύγκριση με το 2022, που ανήλθε στις 50.688 GWh.
• Αθροιστικά το 2023 το μερίδιο των ΑΠΕ και των υδροηλεκτρικών έφτασε το 57,0% συνολικά, ξεπερνώντας το άθροισμα της συμμετοχής όλων των ορυκτών καυσίμων, το οποίο διαμορφώθηκε στο 42,1%, γεγονός που καθιστά «καθαρές» τις περισσότερες κιλοβατώρες που παρήχθησαν το 2023.
• Το 2022 αποτέλεσε ορόσημο καθώς ανατράπηκε η εικόνα των προηγούμενων χρόνων, όπου το μεγαλύτερο μερίδιο στην καθαρή ηλεκτροπαραγωγή καταλάμβανε το φυσικό αέριο και προηγούμενα ο λιγνίτης. Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2023 με τις ΑΠΕ να ηγούνται στο ηλεκτρικό μίγμα, με μερίδιο 47,9% και παραγωγή 21,4 TWh.
• Το 2023 οι ανανεώσιμες πηγές παρήγαγαν περισσότερη ενέργεια από τη ζήτηση ρεύματος στη χώρα και οι διαχειριστές του συστήματος και του δικτύου διανομής (ΑΔΜΗΕ και ΔΕΔΔΗΕ) αναγκάστηκαν να προχωρήσουν σε περικοπές της πλεονάζουσας πράσινης υπερπαραγωγής, προκειμένου να διατηρήσουν την ευστάθεια του ηλεκτρικού συστήματος και να αποφευχθεί ενδεχόμενο blackout.
• Το 2023, η συνολική εγκατεστημένη ισχύς των μονάδων στο Διασυνδεδεμένο Σύστημα της Ελλάδας ανήλθε στα 23.958 MW, σημειώνοντας άνοδο της τάξεως του 16,7% από τα επίπεδα του 2022 (20.514 MW). Σύμφωνα με Δελτίο του ΔΑΠΕΕΠ Δεκεμβρίου 2023 [84], οι ΑΠΕ σημείωσαν τη μεγαλύτερη αύξηση στην εγχώρια εγκατεστημένη ισχύ στο διασυνδεδεμένο σύστημα το 2023 σε σύγκριση με το 2022, καταγράφοντας νέα εγκατεστημένη ισχύ 1.997 MW και συνολική εγκατεστημένη ισχύ 11,9 GW. Παρομοίως, αύξηση στην εγκατεστημένη ισχύ παρουσίασαν οι μονάδες φυσικού αερίου και οι λιγνιτικοί σταθμοί κατά 15,9% και 17,3% αντίστοιχα.
Λιγνίτης
• Η παραγόμενη ηλεκτρική ενέργεια από λιγνίτη μειώθηκε σημαντικά από τις 23,23 TWh το 2015 στις 5,59 TWh το 2022 και στις 4,51 TWh το 2023, λόγω της ανάπτυξης των ΑΠΕ, της χαμηλότερης συνολικής ζήτησης για ηλεκτρική ενέργεια και του υψηλού κόστους δικαιωμάτων ρύπων που καθιστά την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη αντιοικονομική.
• Το 2023, η ελληνική παραγωγή λιγνίτη μειώθηκε κατά 28,9% στους 9,7 εκατ. τόνοι, εκ των οποίων η ΔΕΗ παρήγαγε 9,5 εκατομμύρια τόνους.
Ενεργειακή αποδοτικότητα
• Η Ελλάδα στοχεύει στη μείωση της τελικής κατανάλωσης ενέργειας κατά τουλάχιστον 32,5%, έως το 2030, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οδηγία για την Ενεργειακή Αποδοτικότητα, 2018/2002/ΕΕ. Αυτό συνεπάγεται την εφαρμογή μέτρων σε τομείς, όπως η Βιομηχανία, οι Μεταφορές αλλά και ο Κτιριακός τομέας.
• Ένα από τα κεντρικά σημεία της ενεργειακής στρατηγικής είναι η βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης του κτιριακού αποθέματος, ιδιαίτερα αυτών του δημόσιου τομέα, όπως νοσοκομεία, εκπαιδευτικά κτίρια, δημοτικά καταστήματα, κα. Μέχρι το 2035, προβλέπεται η ανακαίνιση μεγάλου μέρους των κτιρίων με σκοπό την ενεργειακή τους αναβάθμιση μέσω προγραμμάτων, όπως το «Εξοικονομώ».
• Το 2023, η συνολική εγκατεστημένη ισχύς από μονάδες ΣΗΘΥΑ στην Ελλάδα ανέρχεται σε περίπου 200- 300 MW. Οι περισσότερες από αυτές τις μονάδες βρίσκονται σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, αγροτικές εφαρμογές (θερμοκήπια) και εγκαταστάσεις τηλεθέρμανσης.
• Συνολικά, η κατάσταση της ΣΗΘΥΑ στην Ελλάδα το 2023 παρουσιάζει μια σταθερή αλλά αργή ανάπτυξη, με αυξανόμενες προοπτικές, καθώς η χώρα προχωρά στην υλοποίηση των στόχων του ΕΣΕΚ και των ευρωπαϊκών κατευθύνσεων
Χριστίνα Δημητρίου
Μ.Η.Τ. 242183