Η πρώτη απευθείας επαφή των δύο χωρών εδώ και χρόνια έγινε στο Ομάν, με τις απειλές για πυρηνική σύγκρουση να ρίχνουν βαριά σκιά στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων

Σε ένα διπλωματικό τερέν υψηλής επικινδυνότητας, Ουάσινγκτον και Τεχεράνη άνοιξαν και πάλι δίαυλο επικοινωνίας για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, με τις δύο πλευρές να συμφωνούν σε νέο γύρο διαπραγματεύσεων στις 19 Απριλίου. Η εξέλιξη σηματοδοτεί την πρώτη απευθείας επαφή των δύο κρατών μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και πυροδοτεί σενάρια αποκλιμάκωσης – αλλά και κινδύνους.

Οι συνομιλίες έλαβαν χώρα το απόγευμα του Σαββάτου, στα περίχωρα της Μασκάτ, πρωτεύουσας του Ομάν, σε ένα διακριτικό περιβάλλον που φιλοξενεί παρασκηνιακά εδώ και χρόνια τις πιο λεπτές διπλωματικές διεργασίες της Μέσης Ανατολής.

Σύμφωνα με την ιρανική κρατική τηλεόραση, πραγματοποιήθηκε σύντομη -πρόσωπο με πρόσωπο- συνάντηση ανάμεσα στον Αμερικανό ειδικό απεσταλμένο για τη Μέση Ανατολή, Στιβ Γουίτκοφ, και τον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί -η πρώτη τέτοια επαφή από την εποχή Ομπάμα.

Παρά τη σύντομη διάρκειά της, η επαφή χαρακτηρίστηκε «εξαιρετικά θετική και εποικοδομητική» τόσο από την Τεχεράνη όσο και από τον Λευκό Οίκο, ο οποίος σε ανακοίνωσή του επισήμανε ότι «τα ζητήματα είναι σύνθετα, αλλά έγινε ένα βήμα προς τα εμπρός για μια αμοιβαία επωφελή λύση.»

Πυρηνικό ρολόι στο μηδέν

Το διακύβευμα των συνομιλιών δεν θα μπορούσε να είναι υψηλότερο. Οι δύο χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες για σχεδόν μισό αιώνα, με το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα να παραμένει το απόλυτο σημείο τριβής.

Η πλευρά Τραμπ έχει διαμηνύσει επανειλημμένα πως δεν θα διστάσει να καταφύγει σε αεροπορικά πλήγματα κατά ιρανικών εγκαταστάσεων, εφόσον αποτύχουν οι διπλωματικές διεργασίες.

Ταυτόχρονα, το Ιράν εντείνει την πίεση προειδοποιώντας ότι μπορεί να αναπτύξει πυρηνικό οπλοστάσιο, αφού έχει ήδη εμπλουτίσει ουράνιο σε επίπεδα πλησίον της στρατιωτικής χρήσης.

Οι συζητήσεις ολοκληρώθηκαν γύρω στις 17:50 τοπική ώρα και το κομβόι που μετέφερε τον Γουίτκοφ επέστρεψε αθόρυβα στη Μασκάτ, δίχως περαιτέρω δηλώσεις. Ωστόσο, και μόνο η εικόνα της απευθείας επαφής, επιβεβαιωμένη ακόμη και από τα κρατικά ιρανικά ΜΜΕ, καταδεικνύει μια ενδεχόμενη αλλαγή πλεύσης.

Ιστορικό πλαίσιο: Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν

Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950, στο πλαίσιο της αμερικανικής πρωτοβουλίας “Atoms for Peace”. Ωστόσο, μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, οι σχέσεις με τη Δύση επιδεινώθηκαν και το πρόγραμμα απέκτησε στρατηγικό βάθος, με τη Δύση να ανησυχεί ότι η Τεχεράνη επιδιώκει απόκτηση πυρηνικού οπλοστασίου.

Το κρίσιμο σημείο καμπής ήρθε το 2015, όταν το Ιράν υπέγραψε τη συμφωνία JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) με ΗΠΑ, Ε.Ε., Ρωσία και Κίνα. Η Τεχεράνη δεσμεύτηκε να περιορίσει δραστικά τον εμπλουτισμό ουρανίου, σε αντάλλαγμα για άρση κυρώσεων.

Το 2018, ο τότε πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απέσυρε μονομερώς τις ΗΠΑ από τη συμφωνία, επαναφέροντας βαριές κυρώσεις. Το Ιράν απάντησε σταδιακά παραβιάζοντας τους όρους του JCPOA, αυξάνοντας τα επίπεδα εμπλουτισμού ουρανίου σε άνω του 60% – πολύ κοντά στο επίπεδο στρατιωτικής χρήσης (90%).

Σήμερα, το Ιράν διαθέτει τεχνική ικανότητα και αποθέματα για να παράξει υλικό επαρκές για πυρηνικό όπλο εντός λίγων μηνών, εφόσον το επιλέξει πολιτικά. Το γεγονός αυτό καθιστά τις διαπραγματεύσεις ιδιαίτερα επείγουσες.

Πιθανά σενάρια εξέλιξης των διαπραγματεύσεων

Με βάση τις γεωπολιτικές ισορροπίες, την επιστροφή Τραμπ στην προεδρία και τις εσωτερικές ισορροπίες σε ΗΠΑ και Ιράν, προκύπτουν τα εξής βασικά σενάρια:

1. Μερική συμφωνία – «Πάγωμα» του προγράμματος

Η πιθανότερη βραχυπρόθεσμη εξέλιξη. Οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να συμφωνήσουν σε:

• περιορισμό εμπλουτισμού (π.χ. στο 20%-30%),

• αυξημένους ελέγχους από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA),

• προσωρινή άρση κάποιων κυρώσεων (π.χ. ανθρωπιστικής φύσης ή στο πετρέλαιο).

Αυτό θα εξασφαλίσει χρόνο και σταθερότητα, χωρίς να θίγει άμεσα το πολιτικό κύρος Τραμπ ή το εσωτερικό μέτωπο του Ιράν.

2. Ολική επαναδιαπραγμάτευση τύπου «JCPOA 2.0»

Δύσκολο αλλά όχι απίθανο μακροπρόθεσμα. Θα απαιτούσε:

• νέα νομική φόρμουλα για έλεγχο και επαλήθευση,

• εγγυήσεις από ΗΠΑ (π.χ. μέσω Κογκρέσου),

• διασύνδεση με άλλα θέματα ασφαλείας (βαλλιστικοί πύραυλοι, εμπλοκή σε Συρία/Υεμένη).

 Σενάριο που απαιτεί πολιτικό κεφάλαιο και από τις δύο πλευρές, καθώς και αλλαγή στάσης των σκληροπυρηνικών στο Ιράν.

3. Αδιέξοδο – Κλιμάκωση και πιθανό θερμό επεισόδιο

Σε περίπτωση που οι συνομιλίες ναυαγήσουν ή αν υπάρξει αιφνίδια επιτάχυνση του ιρανικού εμπλουτισμού ουρανίου:

• οι ΗΠΑ (ειδικά υπό Τραμπ) μπορεί να στραφούν σε στρατιωτική πίεση ή στοχευμένα πλήγματα,

• το Ιράν μπορεί να προχωρήσει σε περαιτέρω εμπλουτισμό ή να περιορίσει την πρόσβαση της IAEA.

 Ένα θερμό επεισόδιο στον Περσικό Κόλπο, σε συνδυασμό με ενεργειακή αστάθεια, θα είχε παγκόσμιες συνέπειες.

4. Παράλληλες συνομιλίες με μεσολάβηση τρίτων

Ο ρόλος του Ομάν, του Κατάρ ή ακόμη και της Κίνας μπορεί να ενισχυθεί, μέσω «παράλληλης διπλωματίας» που θα δίνει διαύλους χωρίς πολιτικό κόστος.

Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός «εξομάλυνσης» σε περίπτωση που επίσημες συνομιλίες παγώσουν.

Η επόμενη συνάντηση, το Σάββατο 19 Απριλίου, αναμένεται να κρίνει αν η νέα προσπάθεια διαλόγου μπορεί να ανασχέσει μια πυρηνική κρίση με παγκόσμιες συνέπειες. Μέχρι τότε, η διπλωματία κρατάει την αναπνοή της, ενώ η σκιά της σύγκρουσης παραμένει ορατή στον ορίζοντα.

Διαβάστε επίσης: Πυρηνικό πρόγραμμα Ιράν: Ανοικτή η πρόταση Τραμπ, κλειστή η πόρτα του Χαμενεΐ

Η Ρωσία ανοίγει διάλογο με τις ΗΠΑ για τα πυρηνικά – Συνομιλίες και με το Ιράν

IAEA/Πυρηνικά: Το Ιράν είναι κοντά να φτιάξει ατομική βόμβα