Έκθεση-καταπέλτης του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για τα σκουπίδια: Καθυστερήσεις και χαμένες επενδύσεις «δρομολογούν» κυρώσεις

Μια εικόνα βαθιάς υστέρησης, δομικών καθυστερήσεων και χαμένων ευκαιριών αποτυπώνει η ειδική έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για τη διαχείριση των αστικών αποβλήτων στην Ελλάδα. Παρά τις δεσμευτικές ευρωπαϊκές οδηγίες και τη μακροχρόνια χρηματοδότηση από κοινοτικά ταμεία, η χώρα παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα μοντέλο όπου η υγειονομική ταφή δεν αποτελεί την εξαίρεση, αλλά τον κανόνα.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται, μαζί με την Πολωνία, την Πορτογαλία και τη Ρουμανία, στις χώρες που θεωρούνται υψηλού κινδύνου για αποτυχία επίτευξης των ευρωπαϊκών στόχων στη διαχείριση αποβλήτων. Ωστόσο, σύμφωνα με τους Ευρωπαίους ελεγκτές, η ελληνική περίπτωση ξεχωρίζει αρνητικά λόγω της χαοτικής απόστασης ανάμεσα στον σχεδιασμό και την υλοποίηση.

Υποδομές που έμειναν στα σχέδια

Η έκθεση αποκαλύπτει ότι μέσα σε 13 χρόνια, από το 2011 έως το 2024, από τις 33 μονάδες επεξεργασίας αστικών αποβλήτων που είχαν προβλεφθεί, τέθηκαν σε λειτουργία μόλις 8. Οι υπόλοιπες παραμένουν «κολλημένες» σε διαφορετικά στάδια ωρίμανσης, εγκλωβισμένες σε διοικητικές εμπλοκές, προσφυγές και αδυναμίες υλοποίησης.

Ακόμη πιο προβληματική είναι η εικόνα στη διαχείριση βιολογικών αποβλήτων. Από τις 28 μονάδες που είχαν σχεδιαστεί, μόνο 3 λειτουργούν σήμερα, μετατρέποντας τη χωριστή συλλογή οργανικών σε ένα διαρκώς αναβαλλόμενο σχέδιο. Οι καθυστερήσεις στα έργα αγγίζουν κατά μέσο όρο τα τρία χρόνια, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνουν έως και τα έξι, με αποτέλεσμα όταν οι μονάδες ολοκληρώνονται, η τεχνολογία τους να θεωρείται ήδη ξεπερασμένη σε σχέση με τις τρέχουσες απαιτήσεις της ΕΕ.

Ανακύκλωση χαμηλών προσδοκιών

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ως στόχο την ανακύκλωση και προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση του 55% των αστικών αποβλήτων έως το 2025. Η Ελλάδα απέχει σημαντικά από αυτόν τον στόχο. Το 2022, το ποσοστό χωριστής συλλογής περιοριζόταν στο 18%, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η χώρα κινδυνεύει να μην πετύχει σχεδόν καμία από τις δεσμευτικές τιμές-στόχους.

Παράλληλα, η χρηματοδοτική στρατηγική παραμένει στρεβλή. Για την περίοδο 2021–2027, το μεγαλύτερο μέρος των πόρων των Ταμείων Συνοχής κατευθύνεται σε λύσεις χαμηλής περιβαλλοντικής αξίας, όπως η ταφή και η επεξεργασία υπολειμμάτων, ενώ μόλις ένα μικρό ποσοστό επενδύεται στην πρόληψη και την ανακύκλωση. Αντίθετα, χώρες όπως η Πορτογαλία και η Ρουμανία έχουν ήδη μηδενίσει τις επενδύσεις στην ταφή, στρέφοντας το βάρος αποκλειστικά στην κυκλική οικονομία.

Από το 2010 έως το 2023, η Ελλάδα κατάφερε να μειώσει την υγειονομική ταφή μόλις κατά 2,3%, καταγράφοντας τη χαμηλότερη πρόοδο μεταξύ των τεσσάρων χωρών του δείγματος.

Τέλος ταφής χωρίς αποτέλεσμα και δήμοι σε οικονομική ασφυξία

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η εικόνα στο οικονομικό σκέλος της διαχείρισης αποβλήτων. Παρότι η νομοθεσία προβλέπει πλήρη ανάκτηση του κόστους, στην πράξη αυτό δεν επιτυγχάνεται. Στους δήμους που εξετάστηκαν, τα έσοδα από τα ανταποδοτικά τέλη δεν επαρκούν για να καλύψουν τα έξοδα, με αποτέλεσμα ζημίες και μετακύλιση του προβλήματος στο μέλλον.

Το πολυδιαφημισμένο τέλος ταφής, που θεσπίστηκε το 2022 ως αντικίνητρο για την απόρριψη αποβλήτων σε ΧΥΤΑ, παραμένει αμφισβητούμενο. Περισσότεροι από τους μισούς δήμους της χώρας έχουν προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αφήνοντας το μέτρο ουσιαστικά στον «αέρα» και χωρίς τον αναμενόμενο περιβαλλοντικό αντίκτυπο.

Χαμένα κονδύλια και σκουπίδια που αυξάνονται

Παρά τις αυξημένες ανάγκες, η απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων παραμένει προβληματική. Στην προγραμματική περίοδο 2014–2020, η Ελλάδα αξιοποίησε το 76% των διαθέσιμων κονδυλίων, ποσοστό που θα ήταν χαμηλότερο αν δεν είχε προηγηθεί μείωση του αρχικού σχεδιασμού. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εικόνα στο Ταμείο Ανάκαμψης, όπου μέχρι σήμερα δεν έχει ζητηθεί εκταμίευση για έργα διαχείρισης αποβλήτων, παρά τις αρχικές προβλέψεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ.

Την ίδια στιγμή, η παραγωγή απορριμμάτων αυξάνεται παράλληλα με το ΑΕΠ, σε πλήρη αντίθεση με τον ευρωπαϊκό στόχο αποσύνδεσης της ανάπτυξης από τα σκουπίδια. Η Ελλάδα βρίσκεται πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στην κατά κεφαλήν παραγωγή αστικών αποβλήτων, ενώ το εθνικό σχέδιο υποεκτιμά τις πραγματικές ανάγκες σε υποδομές.

Η κρίσιμη καμπή και οι ευρωπαϊκές κυρώσεις

Με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να έχει ήδη κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει κατά της Ελλάδας για τη μη επίτευξη των στόχων προηγούμενων δεκαετιών, τα χρονικά περιθώρια στενεύουν. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει ότι χωρίς επιτάχυνση των έργων, απλοποίηση των αδειοδοτήσεων, ενίσχυση των φορέων διαχείρισης και ουσιαστικά κίνητρα προς τους πολίτες, η μετάβαση στην κυκλική οικονομία θα παραμείνει σύνθημα χωρίς αντίκρισμα.

Η διαχείριση των απορριμμάτων αναδεικνύεται πλέον όχι μόνο σε περιβαλλοντικό, αλλά και σε θεσμικό και οικονομικό στοίχημα. Για την Ελλάδα, η επιλογή είναι σαφής: είτε θα κλείσει οριστικά τον κύκλο των καθυστερήσεων είτε θα συνεχίσει να θάβει, μαζί με τα σκουπίδια, και τους ευρωπαϊκούς της στόχους.

Διαβάστε επίσης: ΔΕΗ: Επένδυση 300 εκατ. για ενέργεια από σκουπίδια