Η Ευρώπη που γερνά: Η σιωπηλή υποχώρηση της γονιμότητας: Η γενιά του ’80 γεννά τα μισά παιδιά από τη γενιά του ’50 στην Ευρώπη. Το δημογραφικό βάρος γέρνει την ήπειρο προς τη γήρανση και τη συρρίκνωση – Στην Ελλάδα, η κατάρρευση των γεννήσεων φέρνει κοινωνικό και οικονομικό ρίσκο, χωρίς σχέδιο αντιστροφής.
Ζαχαράκη/ «Η Ελλάδα γερνάει»: Από το 2011 οι θάνατοι είναι περισσότεροι από τις γεννήσεις
Μια βαθιά και αθόρυβη δημογραφική μεταβολή συντελείται στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες: οι γυναίκες που γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1980 αποκτούν κατά μέσο όρο σχεδόν τα μισά παιδιά σε σύγκριση με τις μητέρες της δεκαετίας του 1950. Η Ελλάδα, άλλοτε με υψηλούς δείκτες γεννητικότητας, βρίσκεται σήμερα ανάμεσα στις χώρες με τη μεγαλύτερη πτώση. Οι αιτίες είναι σύνθετες: οικονομική ανασφάλεια, εργασιακή επισφάλεια, αλλαγές στην κοινωνική νοοτροπία, μετατόπιση των προτεραιοτήτων. Το δημογραφικό πρόβλημα πλέον δεν αποτελεί απλώς στατιστικό δείκτη, αλλά στρατηγικό κίνδυνο για τη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους και τη διατήρηση του πληθυσμού σε λειτουργικά επίπεδα.
Καμπανάκι από νέα έρευνα για τη διαγενεακή γονιμότητα στην Ευρώπη – Ουραγός η Ελλάδα
Η πτώση των γεννήσεων συνδέεται με την έλλειψη κρατικών μέτρων στήριξης και τη μεταπολεμική κοινωνική μεταμόρφωση. Ο αριθμός των παιδιών που αποκτούν οι γυναίκες μειώνεται δραματικά στις περισσότερες χώρες της Ε.Ε., με την Ελλάδα να κατατάσσεται στην τελευταία θέση.
Ανησυχητικά συμπεράσματα για τη διαγενεακή πτώση της γονιμότητας στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Ελλάδα προκύπτουν από πρόσφατη έρευνα του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών. Οι καθηγητές Δημογραφίας και ιδρυτικά μέλη του Ινστιτούτου, Βύρων Κοτζαμάνης και Αναστασία Κωστάκη, εξετάζουν τον αριθμό των παιδιών που απέκτησαν οι γενεές γυναικών που γεννήθηκαν το 1952 και το 1982 σε 25 ευρωπαϊκές χώρες, αναδεικνύοντας τις μεγάλες διαφοροποιήσεις αλλά και τις κοινές τάσεις πτώσης.
Διαχρονική πτώση και αύξηση ηλικίας τεκνοποίησης
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι σχεδόν σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. καταγράφεται μείωση του αριθμού των παιδιών ανά γυναίκα στις γενεές που γεννήθηκαν μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Παράλληλα, αυξάνεται και η μέση ηλικία απόκτησης παιδιών. Αν και ο επιθυμητός αριθμός παιδιών παραμένει σταθερά άνω των δύο, οι γενεές του 1982 αποκτούν λιγότερα από 2 παιδιά σχεδόν σε όλες τις χώρες — και σε ορισμένες περιπτώσεις, λιγότερα από 1,5.
Αλλαγές κοινωνικού και οικονομικού περιβάλλοντος
Η πτώση αποδίδεται σε σειρά κοινωνικών μεταβολών: ατομικισμός, χειραφέτηση των γυναικών και ένταξή τους στην αγορά εργασίας, αύξηση του κόστους ζωής και ιδιαίτερα του κόστους ανατροφής παιδιών, περιορισμοί στη στήριξη της οικογένειας από το κράτος, δυσκολίες στην πρόσβαση σε εργασία και στέγη, καθώς και ευρεία χρήση αντισυλληπτικών. Αυτές οι εξελίξεις συνοδεύτηκαν από την υποχώρηση του παραδοσιακού οικογενειακού μοντέλου και την αύξηση των μονογονεϊκών νοικοκυριών.
Η εικόνα στις 25 χώρες – Η Ελλάδα στον «πάτο»
Οι ερευνητές κατατάσσουν τις 25 χώρες σε τέσσερις ομάδες, βάσει της διαφοράς στη γονιμότητα μεταξύ των γυναικών του 1952 και αυτών του 1982:
- 1η ομάδα (π.χ. Σουηδία, Γαλλία, Ολλανδία): Υψηλή γονιμότητα και στις δύο γενεές, με ελάχιστη πτώση.
- 2η ομάδα (π.χ. Ουγγαρία, Σλοβακία): Υψηλή γονιμότητα το 1952, μέτρια πτώση το 1982.
- 3η ομάδα (π.χ. Γερμανία, Αυστρία): Μέση γονιμότητα και στις δύο γενεές με περιορισμένες διακυμάνσεις.
- 4η ομάδα (Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πολωνία): Σημαντική πτώση – από 2 παιδιά ανά γυναίκα περίπου το 1952, σε κάτω από 1,5 το 1982.
Η Ελλάδα παρουσιάζει μια από τις πιο έντονες καθοδικές τάσεις, καταλαμβάνοντας την τελευταία θέση στην κατάταξη, κάτι που οι επιστήμονες αποδίδουν στην απουσία συνεκτικών και μακροπρόθεσμων δημογραφικών πολιτικών.
Το διευρυνόμενο «χάσμα γονιμότητας»
Σε 16 από τις 25 χώρες, η διαφορά μεταξύ επιθυμητού και τελικά αποκτώμενου αριθμού παιδιών (“fertility gap”) διευρύνεται σημαντικά. Στις χώρες με λιγότερα από 1,5 παιδιά ανά γυναίκα, όπως η Ελλάδα, η απόκλιση αυτή θεωρείται πλέον δομική.
Το βλέμμα στη γενεά Ζ και το οικολογικό άγχος
Η έρευνα επισημαίνει ότι οι προοπτικές για τις γενεές μετά το 1990 (Gen Z) είναι ακόμη πιο δυσοίωνες. Αναδεικνύεται το λεγόμενο «οικολογικό άγχος», η αυξανόμενη ανασφάλεια για το μέλλον, η ενίσχυση της αβεβαιότητας λόγω διεθνών κρίσεων, και η συνεχής συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας, ως νέες παράμετροι που επιδρούν στη γονιμότητα των επόμενων γενεών.
Ο ρόλος των πολιτικών στήριξης
Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Βύρων Κοτζαμάνης στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων:
«Στις χώρες όπου η γονιμότητα διατηρήθηκε, υιοθετήθηκαν έγκαιρα στοχευμένες πολιτικές σε συνδυασμό με ένα αποτελεσματικό κράτος πρόνοιας. Η στήριξη προς την οικογένεια και τον γονέα ήταν ουσιαστική, όχι μόνο ως προς την απόκτηση παιδιών, αλλά και ως προς την κάλυψη μελλοντικών κινδύνων, όπως η απώλεια εργασίας ή η πρόσβαση σε στέγη. Αντίθετα, όπου δεν υπήρξαν τέτοια μέτρα, η πτώση της γονιμότητας υπήρξε ραγδαία»
Μ.Η.Τ. 242183