Τα Θεοφάνια, ή αλλιώς Φώτα, γιορτάζονται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου και αποτελούν την τρίτη και τελευταία μεγάλη εορτή του Δωδεκαημέρου, που ξεκινά με τα Χριστούγεννα. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, αφιερωμένη στη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.
Σε ολόκληρη τη χώρα τελείται ο καθαγιασμός των υδάτων, με τον ιερέα να ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στη θάλασσα, σε ποτάμια ή λίμνες και τους πιστούς –τους γνωστούς «βουτηχτάδες»– να βουτούν στα παγωμένα νερά για να τον ανασύρουν. Πέρα, όμως, από το κοινό αυτό τελετουργικό, δεκάδες τοπικά έθιμα δίνουν ξεχωριστό χρώμα στη γιορτή, αποκαλύπτοντας την πλούσια λαογραφική παράδοση της Ελλάδας και, σε αρκετές περιπτώσεις, τις παγανιστικές ρίζες αρχαίων τελετουργιών.
«Γιάλα-Γιάλα» στην Ερμιόνη
Στην Ερμιόνη Αργολίδας ξεχωρίζει το έθιμο «Γιάλα-Γιάλα». Οι νέοι που πρόκειται να καταταγούν στον στρατό στολίζουν καΐκια με κλαδιά φοινίκων και, το βράδυ της παραμονής των Θεοφανείων, γυρίζουν τα σπίτια του χωριού τραγουδώντας και λαμβάνοντας κεράσματα. Το επόμενο πρωί συμμετέχουν στη βουτιά για τον σταυρό, ολοκληρώνοντας το τελετουργικό.
Η διάβαση των αλόγων στην Αραβησσό
Στην Αραβησσό, κοντά στα Γιαννιτσά, τα Θεοφάνεια γιορτάζονται με το εντυπωσιακό έθιμο της διάβασης των αλόγων στα παγωμένα νερά των πηγών που αναβλύζουν από το όρος Πάικο. Οι καβαλάρηδες, με μπροστάρισσες δύο μικρές «αμαζόνες», μπαίνουν στα νερά για να πιάσουν τον σταυρό και να αγιαστούν. Οι πηγές της Αραβησσού, γνωστές και ως «υδροβολώνας του Πάικου», τροφοδοτούν με νερό τη Θεσσαλονίκη.
Οι «Αράπηδες» της Δράμας
Στη Δράμα αναβιώνει το έθιμο των «Αράπηδων», με έντονο λαογραφικό και συμβολικό χαρακτήρα. Οι συμμετέχοντες φορούν μαύρες κάπες, προβιές, προσωπίδες και βαριά ποιμενικά κουδούνια, δημιουργώντας εκκωφαντικούς ήχους καθώς κινούνται στους δρόμους, σε μια τελετουργία που συμβολίζει το ξόρκισμα του κακού.
Η καμήλα στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής
Στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής αναβιώνει ένα έθιμο με ρίζες στον 19ο αιώνα, που αφηγείται την απαγωγή μιας κοπέλας από τον αγαπημένο της με τη βοήθεια μιας καμήλας. Κατά την αναπαράσταση, η καμήλα περιφέρεται στο χωριό, ενώ οι κάτοικοι χορεύουν και τραγουδούν γύρω της.
Ραγκουτσάρια στην Καστοριά
Στην Καστοριά, τα Ραγκουτσάρια δίνουν αποκριάτικο τόνο στα Θεοφάνεια. Οι κάτοικοι φορούν τρομακτικές μάσκες και κουδούνια, περιφέρονται στους δρόμους και ζητούν φιλοδώρημα, πιστεύοντας ότι με τον θόρυβο «διώχνουν τα κακά πνεύματα». Το έθιμο συναντάται και σε περιοχές της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας και της Θράκης και θεωρείται κατάλοιπο αρχαίων παγανιστικών τελετουργιών.
«Βουτηχτές Τάδες» σε Σύμη και Κάλυμνο
Σε Σύμη και Κάλυμνο συναντάμε το έθιμο των «Βουτηχτών Τάδων». Οι άνδρες βουτούν στα παγωμένα νερά και προσπαθούν να παραμείνουν όσο το δυνατόν περισσότερο κάτω από την επιφάνεια, ενώ οι ψαράδες σχηματίζουν προστατευτικό κλοιό γύρω τους.
Εικονίσματα και καρποί στα νερά
Στη Θεσσαλία, εκτός από τον σταυρό, ρίχνονται στα νερά και εικονίσματα, τα οποία αγιάζονται κατά τη διάρκεια του καθαγιασμού.
Στη Λευκάδα, πορτοκάλια δεμένα μαζί με τον σταυρό ανασύρονται και στη συνέχεια κρεμιούνται στα εικονίσματα των εκκλησιών ως σύμβολα ευλογίας.
Στη Ζάκυνθο, οι νέοι στολίζονται με νεραντζιές, νεράντζια και φύλλα από κοκοράκια (γλαδιόλες), ενώ κατά τον αγιασμό βαπτίζονται καρποί, συνεχίζοντας μια παράδοση με έντονο συμβολισμό.
Μ.Η.Τ. 242183