Η εικόνα που περιέγραψαν οι Πρυτάνεις: Πανεπιστήμια με αυξημένες απαιτήσεις και εξαντλημένα περιθώρια – Τι ζητούν από κυβέρνηση και ΥΠΑΙΘΑ
Με ένα σαφές μήνυμα προς την πολιτική ηγεσία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες της 111ης Συνόδου Πρυτάνεων των Ελληνικών Πανεπιστημίων, η οποία πραγματοποιήθηκε από 1 έως 4 Απριλίου 2026 στη Βουλιαγμένη, υπό την προεδρία του Πανεπιστημίου Πειραιώς και με τη συμμετοχή της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, του υφυπουργού Νικόλαου Παπαϊωάννου, του γενικού γραμματέα Ανώτατης Εκπαίδευσης Δημήτριου Μπουραντώνη και εκπροσώπων κρίσιμων θεσμών. Στο επίκεντρο δεν βρέθηκε μόνο η τρέχουσα λειτουργία των ιδρυμάτων, αλλά κυρίως η αντοχή τους τα επόμενα χρόνια, σε ένα περιβάλλον όπου οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις αυξάνονται, ενώ οι διαθέσιμοι πόροι παραμένουν ασφυκτικοί.
Η παρέμβαση του Πρύτανη του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Μιχαήλ Σφακιανάκη, ήταν από τις πιο χαρακτηριστικές της φετινής Συνόδου, δεδομένης και της ευθύνης οργάνωσης και συντονισμού της διοργάνωσης. Ενώ, ο πρύτανης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Γεράσιμος Σιάσος, οι αντιπρυτάνεις και η εκτελεστική διευθύντρια του Ιδρύματος έθεσαν με έμφαση το ζήτημα της ενίσχυσης των πόρων μέσω του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης, υποστηρίζοντας ότι χωρίς σταθερή χρηματοδοτική ενίσχυση τα πανεπιστήμια δεν μπορούν πλέον να καλύψουν ούτε βασικές ανάγκες συντήρησης και ανακαίνισης.
Παράλληλα, η διοίκηση του ΕΚΠΑ ανέδειξε την ανάγκη για στοχευμένες αλλαγές στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο, εστιάζοντας κυρίως στις δυσλειτουργίες που έχουν προκύψει από το νέο σύστημα κρίσης και εξέλιξης των μελών ΔΕΠ.
Όπως τονίστηκε, οι προτεινόμενες τροποποιήσεις -που έχουν ήδη κατατεθεί από τα ίδια τα πανεπιστήμια- κρίνονται απαραίτητες για τη βελτίωση της λειτουργικότητας και της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών, σε ένα περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων για την ανώτατη εκπαίδευση.
Πίσω από τις επίσημες διατυπώσεις, η ουσία είναι πιο σκληρή. Τα πανεπιστήμια εμφανίζονται να λειτουργούν σε μια παρατεταμένη φάση φθοράς, με παλαιωμένες εγκαταστάσεις, κενά σε κρίσιμες διοικητικές και τεχνικές θέσεις, αυξημένο ενεργειακό κόστος και ένα θεσμικό πλαίσιο που, σε ορισμένα σημεία, αντί να επιταχύνει τις διαδικασίες, γεννά νέες εμπλοκές.
Χρηματοδότηση, κτίρια και προσωπικό: το τρίγωνο πίεσης που ασφυκτιά τα ΑΕΙ
Η μεγαλύτερη ανησυχία που αναδείχθηκε στη Σύνοδο αφορά τη χρηματοδότηση των πανεπιστημίων και ειδικά την ανάγκη να ανοίξει πιο αποφασιστικά η στρόφιγγα του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης για έργα συντήρησης και ανακαίνισης. Το ζήτημα δεν αφορά δευτερεύουσες παρεμβάσεις αισθητικής ή αποσπασματικές βελτιώσεις, αλλά τη βασική λειτουργικότητα των ιδρυμάτων. Σε πολλά, κυρίως μεγάλα και ιστορικά πανεπιστήμια, σημαντικό τμήμα των κτιριακών εγκαταστάσεων είναι ιδιαίτερα παλαιό, με ορισμένα κτίρια να ξεπερνούν τον έναν αιώνα ζωής. Αυτό σημαίνει αυξημένες ανάγκες για στατική ενίσχυση, εκσυγχρονισμό ηλεκτρομηχανολογικών συστημάτων, ενεργειακή αναβάθμιση και γενικότερη αποκατάσταση χώρων που χρησιμοποιούνται καθημερινά από φοιτητές, διδάσκοντες και ερευνητές.
Στο ίδιο κάδρο μπαίνει και η πίεση από το ενεργειακό κόστος, το οποίο υπό τις σημερινές διεθνείς οικονομικές συνθήκες επιβαρύνει σοβαρά τους προϋπολογισμούς των ιδρυμάτων. Η Σύνοδος κατέστησε σαφές ότι η κρατική επιχορήγηση δεν αρκεί πλέον χωρίς πρόσθετη ενίσχυση, καθώς η λειτουργία πανεπιστημιουπόλεων, εργαστηρίων, βιβλιοθηκών και ερευνητικών δομών απαιτεί πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή δαπάνη από εκείνη που μπορούσαν να απορροφήσουν τα ιδρύματα σε προηγούμενα χρόνια. Το ενεργειακό κόστος, λοιπόν, δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια συγκυριακή επιβάρυνση, αλλά ως μόνιμος παράγοντας δημοσιονομικής πίεσης για τα ΑΕΙ.
Εξίσου έντονο ήταν το μήνυμα για την υποστελέχωση, κυρίως στο διοικητικό, τεχνικό και ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό. Οι πρυτανικές αρχές επανέλαβαν ότι τα πανεπιστήμια χάνουν ανθρώπινο δυναμικό χωρίς να αναπληρώνεται με ανάλογο ρυθμό, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται κενά που επιβαρύνουν τις υπηρεσίες, καθυστερούν διαδικασίες και δυσκολεύουν την καθημερινή λειτουργία. Η πρόταση που διατυπώθηκε είναι συγκεκριμένη: να αποδίδεται σε ετήσια βάση τουλάχιστον μία θέση πρόσληψης για κάθε μία αποχώρηση μέλους ΕΔΙΠ, ΕΤΕΠ, ΕΕΠ και διοικητικού προσωπικού, ώστε να σταματήσει η σταδιακή αποψίλωση των υπηρεσιών. Η απαίτηση αυτή αποτυπώνει μια βαθύτερη αγωνία των ιδρυμάτων: ότι η συρρίκνωση του διοικητικού και τεχνικού πυρήνα ακυρώνει στην πράξη κάθε προσπάθεια ακαδημαϊκής αναβάθμισης.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η συζήτηση για τη φοιτητική μέριμνα. Η Σύνοδος ζήτησε αύξηση του στεγαστικού επιδόματος και διεύρυνση του πλαισίου στήριξης, σε μια περίοδο όπου η οικονομική επισφάλεια των φοιτητών παραμένει έντονη. Παράλληλα, πρότεινε να ορίζονται τα κριτήρια δωρεάν σίτισης από κάθε ίδρυμα αυτοτελώς, με βάση τον διαθέσιμο προϋπολογισμό, ώστε να υπάρξει μεγαλύτερη προσαρμογή στις πραγματικές ανάγκες της κάθε πανεπιστημιακής κοινότητας. Πρόκειται για μια παρέμβαση που δείχνει ότι τα ΑΕΙ δεν μιλούν μόνο για τα κτίρια και το προσωπικό τους, αλλά και για την κοινωνική αντοχή των ίδιων των φοιτητών τους.
Θεσμικές διορθώσεις, λιγότερη γραφειοκρατία και νέα μάχη για τη βιωσιμότητα
Ένα ακόμα μεγάλο κεφάλαιο της Συνόδου ήταν το θεσμικό πλαίσιο και ειδικά οι δυσλειτουργίες που, όπως τονίστηκε, έχουν ανακύψει από τις νέες ρυθμίσεις για τη διαδικασία εκλογής, εξέλιξης και μονιμοποίησης των μελών ΔΕΠ. Τα πανεπιστήμια ζήτησαν στοχευμένες αλλαγές σε συνεργασία με την πολιτεία, υποστηρίζοντας ότι η σημερινή αρχιτεκτονική δημιουργεί καθυστερήσεις, ασάφειες και πρόσθετη διοικητική επιβάρυνση. Το κρίσιμο εδώ είναι ότι οι πρυτάνεις δεν αμφισβητούν συνολικά το πλαίσιο, αλλά ζητούν διορθώσεις που θα το καταστήσουν εφαρμόσιμο και λειτουργικό. Με άλλα λόγια, ζητούν να περάσει το σύστημα από το στάδιο της τυπικής νομοθέτησης στο στάδιο της ουσιαστικής λειτουργίας.
Παράλληλα, η Σύνοδος ανέδειξε την ανάγκη να περάσουν τα Προγράμματα Διεθνοποίησης σε νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, ώστε να υλοποιηθούν διεθνή μεταπτυχιακά που έχουν ήδη εγκριθεί και να ανοίξει χώρος για νέα προγράμματα σπουδών με εξωστρεφή προσανατολισμό. Αυτή η επισήμανση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, γιατί δείχνει ότι τα ελληνικά πανεπιστήμια δεν ζητούν μόνο πόρους άμυνας για να καλύψουν τις τρέχουσες ανάγκες τους, αλλά και κεφάλαια προοπτικής για να στηρίξουν τη διεθνή τους ανάπτυξη, την ακαδημαϊκή ανταγωνιστικότητα και τη δυνατότητά τους να προσελκύουν φοιτητές και συνεργασίες από το εξωτερικό.
Στο τραπέζι τέθηκε επίσης το ζήτημα της γραφειοκρατίας, με συμφωνία για την προώθηση δράσεων απομείωσής της τόσο σε ακαδημαϊκά θέματα όσο και στη διαχείριση κονδυλίων, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Ανώτατης Εκπαίδευσης. Η κατεύθυνση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ένα μεγάλο μέρος των καθυστερήσεων στα πανεπιστήμια δεν οφείλεται μόνο στην έλλειψη πόρων, αλλά και στη βραδύτητα των διαδικασιών. Η διατύπωση και διάχυση καλών πρακτικών μεταξύ ιδρυμάτων είναι ένα πρώτο βήμα, όμως το πραγματικό στοίχημα θα είναι αν η πολιτεία θα μετατρέψει αυτή τη συζήτηση σε μετρήσιμες θεσμικές αλλαγές.
Η συνολική εικόνα που αφήνει η 111η Σύνοδος Πρυτάνεων είναι καθαρή. Τα ελληνικά πανεπιστήμια δεν ζητούν απλώς μια περιορισμένη διοικητική διευκόλυνση ή μια αποσπασματική οικονομική ένεση. Ζητούν ένα νέο πλαίσιο αντοχής, με περισσότερη χρηματοδότηση, καλύτερους κανόνες, ενισχυμένο ανθρώπινο δυναμικό και σταθερή πολιτική βούληση για να μη συνεχιστεί η φθορά. Γιατί πίσω από τους αριθμούς, τα κονδύλια και τις νομοθετικές διατάξεις, το πραγματικό διακύβευμα είναι αν τα δημόσια ΑΕΙ θα μπορέσουν να περάσουν στην επόμενη φάση τους ως θεσμοί εξωστρέφειας και ανάπτυξης ή αν θα παραμείνουν εγκλωβισμένα σε μια παρατεταμένη διαχείριση ελλείψεων.
Διαβάστε επίσης; Ζαχαράκη στη Σύνοδο Πρυτάνεων: Το «τριπλό στοίχημα» που κρίνει τη βιωσιμότητα των ΑΕΙ
Μ.Η.Τ. 242183