Η αληθινή ιστορία πίσω από το πιο γνωστό παιδικό τραγούδι

Είναι από τα πρώτα τραγούδια που μαθαίνουν τα παιδιά. Μια απλή μελωδία με αθώους στίχους, που προκαλεί χαμόγελα, αστεϊσμούς και παιδική ανεμελιά. Κι όμως, πίσω από το «Ήταν ένα μικρό καράβι» δεν κρύβεται καθόλου ένα χαρούμενο παραμύθι, αλλά μια συγκλονιστική και μακάβρια ιστορία πραγματικού ναυαγίου και κανιβαλισμού!

Η ιστορία ξεκινά στις 17 Ιουνίου 1816, όταν η γαλλική φρεγάτα Méduse (Μέδουσα) απέπλευσε από το λιμάνι του Ροσφόρ με προορισμό τη Σενεγάλη, τότε αποικία της Γαλλίας. Στο πλοίο επέβαιναν πάνω από 400 επιβάτες και περίπου 160 μέλη πληρώματος, ανάμεσά τους και ο νέος κυβερνήτης της αποικίας.

Καπετάνιος του πλοίου είχε οριστεί ο Υγκ Ντυρουά ντε Σωμερύ, ένας ευνοούμενος του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΗ’, χωρίς όμως ουσιαστική ναυτική εμπειρία τα τελευταία 20 χρόνια. Αλαζονικός και πρόθυμος να αποδείξει την αξία του, αποφάσισε να αγνοήσει τις οδηγίες και να διαχωριστεί από τα υπόλοιπα συνοδευτικά πλοία. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό.

Στις 2 Ιουλίου, η Μέδουσα προσάραξε σε μια αμμώδη ξέρα στα ανοιχτά της σημερινής Μαυριτανίας, πολύ μακριά από την προβλεπόμενη πορεία. Το πλοίο δεν μπορούσε να απεγκλωβιστεί. Η απόφαση ήταν μία: εγκατάλειψη.

Η καταραμένη σχεδία

Οι σωστικές λέμβοι δεν αρκούσαν για όλους. Έτσι, φτιάχτηκε μια τεράστια σχεδία, στην οποία στριμώχτηκαν περίπου 150 άνθρωποι – όσοι περίσσευαν. Η σχεδία δέθηκε με σχοινιά στις βάρκες, αλλά τα σχοινιά κόπηκαν (άλλοι λένε τυχαία, άλλοι κατηγορούν τον ίδιο τον καπετάνιο ότι το έκανε επίτηδες) και η σχεδία παρασύρθηκε μόνη της, ακυβέρνητη στο ανοιχτό πέλαγος.

Στη σχεδία επικράτησε από την αρχή χάος. Οι κακουχίες, η πείνα, η δίψα και οι τρικυμίες ανάγκασαν τους ανθρώπους να πολεμούν μεταξύ τους, ενώ οι λιγοστοί αξιωματικοί εκτέλεσαν αρκετούς επιβάτες που διαμαρτύρονταν. Μέχρι την τέταρτη ημέρα, πάνω από τους μισούς είχαν πεθάνει ή δολοφονηθεί. Όσοι επέζησαν, βρέθηκαν αντιμέτωποι με την απόλυτη απόφαση: ή θα πέθαιναν από ασιτία, ή θα κατέφευγαν στον κανιβαλισμό.

Κάποιοι αρνήθηκαν. Κάποιοι άλλοι έκοβαν κομμάτια από τα πτώματα, τα άφηναν να ξεραθούν στον ήλιο και τα έτρωγαν.

Η διάσωση και η κατακραυγή

Στις 17 Ιουλίου, η φρεγάτα Argus εντόπισε τη σχεδία. Από τους περίπου 150 ανθρώπους που είχαν ξεκινήσει, μόνο 15 είχαν απομείνει ζωντανοί. Και από αυτούς τελικά επέζησαν 10. Η ιστορία τους συγκλόνισε την Ευρώπη.

Το σκάνδαλο είχε πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις. Η ανευθυνότητα του καπετάνιου και το καθεστώς διορισμών στη δημόσια διοίκηση καταγγέλθηκαν ανοιχτά. Παράλληλα, η τραγωδία ενέπνευσε λογοτεχνία, μαρτυρίες, ακόμη και τέχνη. Ο πιο εμβληματικός καρπός αυτής της υπόθεσης ήταν ο πίνακας του ζωγράφου Θεόδωρου Ζερικό, «Η Σχεδία της Μέδουσας», έργο που βασίστηκε σε μαρτυρίες επιζώντων και ακόμα και σε μελέτη πτωμάτων για ρεαλισμό.

Από την τραγωδία στο… τραγούδι

Η φρικιαστική αυτή ιστορία φαίνεται πως δεν έμεινε μόνο στα χρονικά των εφημερίδων και της τέχνης. Με το πέρασμα των δεκαετιών, κάποιοι ισχυρίζονται ότι το γεγονός μελοποιήθηκε και μετατράπηκε σε τραγούδι, σε μια παράδοξη μνήμη που διασώθηκε λαϊκά.

Το «Ήταν ένα μικρό καράβι», λένε, αφηγείται με απλή γλώσσα τις φάσεις του ταξιδιού: τον απόπλου, το πολύμηνο ταξίδι, την εξάντληση των τροφών και, τελικά, την τραγική επιλογή του κανιβαλισμού, που στα παιδιά τραγουδιέται αθώα: «…που δεν είχε, δεν είχε απ’ ταξιδέψει – ωωωω, ποτέ του, ποτέ του, ποτέ του – και ρίξανε τον κλήρο, να δούνε ποιος, να δούνε ποιος θα φαγωθεί…».

Σήμερα, λίγοι γνωρίζουν την ιστορική ρίζα του τραγουδιού. Ίσως γιατί έτσι λειτουργεί η παράδοση: παίρνει το βάρος της τραγωδίας και το μετατρέπει σε ανάμνηση, άλλοτε ως παραβολή, άλλοτε –όπως εδώ– ως τραγούδι για μικρά παιδιά.