Η ιστορία της λέξης πορτοκάλι - Γνώριζες πως δεν είναι ελληνική;

Ανάμεσα στα πιο αγαπημένα φρούτα των Ελλήνων, το πορτοκάλι κοσμεί κάθε σπίτι, δίνοντάς μας βιταμίνη C, άρωμα και γεύση. Έχετε αναρωτηθεί, όμως, από πού προέρχεται η ίδια η λέξη «πορτοκάλι» και αν υπάρχει κάποια ελληνική ονομασία για αυτό; Η απάντηση μας φέρνει σε μια εντυπωσιακή γλωσσική και ιστορική διαδρομή, που περνά από την Πορτογαλία, διασχίζει την Ανατολή και καταλήγει στην ελληνική καθομιλουμένη.

Η λέξη «πορτοκάλι» δεν είναι ελληνικής προέλευσης, ούτε τουρκικής, όπως συχνά νομίζεται. Η ετυμολογική της ρίζα προέρχεται από τη λέξη Portugal (Πορτογαλία), καθώς οι Πορτογάλοι έμποροι ήταν από τους πρώτους που διέδωσαν το γλυκό πορτοκάλι (Citrus sinensis) στην Ευρώπη τον 15ο-16ο αιώνα, μέσω εμπορικών διαδρομών από την Κίνα.

Η ονομασία αυτή μεταφέρθηκε:

Στα ιταλικά ως portogallo ή portogallo frutto
Στα οθωμανικά τουρκικά ως portakal
Και από εκεί στα ελληνικά, διατηρώντας την ίδια μορφή: πορτοκάλι

Η αναφορά στην Πορτογαλία οφείλεται λοιπόν στο γεγονός ότι το φρούτο συνδέθηκε εμπορικά με τη χώρα αυτή, αν και δεν καλλιεργήθηκε εκεί αρχικά.

Υπάρχει ελληνική λέξη για το πορτοκάλι;

Η απάντηση είναι: όχι ακριβώς. Η λέξη «πορτοκάλι» έχει καθιερωθεί στη νεοελληνική ως η μοναδική λέξη για το συγκεκριμένο φρούτο, αλλά δεν υπάρχει αυθεντική, καθαρά ελληνική λέξη για το γλυκό πορτοκάλι.

Ο λόγος είναι ιστορικός: το γλυκό πορτοκάλι δεν υπήρχε στην αρχαία ή βυζαντινή Ελλάδα, και εισήχθη σχετικά πρόσφατα (μετά τον 15ο αιώνα). Άρα, δεν υπήρχε λέξη για να το περιγράψει, και οι Έλληνες δανείστηκαν τη λέξη μαζί με το ίδιο το φρούτο.

Υπάρχουν όμως σχετικές λέξεις:

Το νεράντζι (Citrus aurantium), το οποίο μοιάζει με το πορτοκάλι αλλά είναι πικρό, ήταν ήδη γνωστό από τη μεσαιωνική εποχή.
Από εκεί προέρχεται η λέξη νεραντζιά ή νεραντζομηλιά – χρησιμοποιούμενη για τα εσπεριδοειδή γενικά.
Σε ορισμένα ποιητικά ή λόγια συμφραζόμενα, έχουν χρησιμοποιηθεί όροι όπως χρυσόμηλο ή μῆλον τὸ χρυσοῦν, αλλά αυτοί αναφέρονταν γενικά σε πολύτιμα φρούτα και όχι συγκεκριμένα στο πορτοκάλι.

Από τα μονοπάτια του εμπορίου, στο λεξιλόγιο

Το «πορτοκάλι» είναι ένα παράδειγμα του πώς οι λέξεις μπορούν να ακολουθούν τα μονοπάτια του εμπορίου και της ιστορίας. Από την Κίνα στην Ευρώπη, μέσω των Πορτογάλων εμπόρων, και στη συνέχεια μέσω της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα ελληνικά, η λέξη διατηρεί τη μνήμη του ταξιδιού της.

Σήμερα, το πορτοκάλι είναι συνδεδεμένο άρρηκτα με την ελληνική διατροφή, παρόλο που η λέξη που το περιγράφει δεν είναι ελληνικής καταγωγής. Κι όμως, αυτή η «ξένη» λέξη είναι πλέον απολύτως ελληνική στην καθημερινότητά μας – από τα χειμωνιάτικα πρωινά μας μέχρι τις ανοιξιάτικες λεμονιές που μοσχοβολούν πορτοκάλια.