Η EBRD προειδοποιεί ότι η γήρανση απειλεί την ανάπτυξη. Ποιες δυσκολίες διαμορφώνουν μια «ωρολογιακή βόμβα» για το ΑΕΠ των χωρών

Ένα σαφές και ηχηρό καμπανάκι για τις οικονομίες της αναδυόμενης Ευρώπης κρούει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD) στην εξαμηνιαία έκθεσή της. Η Τράπεζα προειδοποιεί πως η γήρανση του πληθυσμού ήδη φρενάρει την οικονομική ανάπτυξη και απειλεί να εξελιχθεί σε παράγοντα συστημικού κινδύνου για το ΑΕΠ των χωρών μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας στις χώρες της EBRD αναμένεται να περιορίσει την ετήσια αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά σχεδόν 0,4 ποσοστιαίες μονάδες την περίοδο 2024–2050. Πρόκειται για μία δομική μεταβολή που, σύμφωνα με την Τράπεζα, εφόσον δεν αντιμετωπιστεί, θα υπονομεύσει όχι μόνο τα εισοδήματα, αλλά και τη βιωσιμότητα των κοινωνικών συστημάτων, ιδίως των συντάξεων.

Οι οικονομίες «γερνούν πριν πλουτίσουν»

Η επικεφαλής οικονομολόγος της EBRD, Μπεάτα Τζάβορτσικ, υπογραμμίζει ότι μια σειρά χωρών βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σπάνιο και ιδιαίτερα πιεστικό φαινόμενο: γηράσκοντες πληθυσμούς σε επίπεδα που, κατά το παρελθόν, εμφανίστηκαν μόνο σε πολύ πιο εύπορες οικονομίες.

Στις μετακομμουνιστικές χώρες, η μέση ηλικία έχει ήδη φτάσει τα 37 έτη, την ώρα που το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ μόλις αγγίζει τα 10.000 δολάρια. Στις προηγμένες οικονομίες, αντίστοιχοι δημογραφικοί δείκτες εμφανίστηκαν όταν το κατά κεφαλήν εισόδημα ήταν τέσσερις φορές υψηλότερο.

Η EBRD παρατηρεί ότι παρά τα κίνητρα που έχουν εφαρμόσει πολλές χώρες για την αύξηση των γεννήσεων, καμία δεν έχει καταφέρει να επιτύχει μακροχρόνια και ουσιαστική αντιστροφή της τάσης. Οι αιτίες για τη μείωση του ποσοστού γεννήσεων είναι πολυεπίπεδες, από κοινωνικές αλλαγές μέχρι την πτώση των επαγγελματικών εισοδημάτων των γυναικών μετά τη μητρότητα.

Μετανάστευση και Τεχνητή Νοημοσύνη: Λύσεις με περιορισμούς

Η έκθεση τονίζει ότι η μετανάστευση, που θα μπορούσε σε θεωρητικό επίπεδο να εξισορροπήσει τις εξελίξεις, παραμένει πολιτικά δύσκολη στις περισσότερες χώρες. Ταυτόχρονα, η προσδοκία ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αντισταθμίσει την απώλεια εργατικού δυναμικού δεν συναντά ακόμη κοινωνική αποδοχή, καθώς οι πολίτες παραμένουν επιφυλακτικοί.

Η EBRD μιλά για «αμφιθυμία» απέναντι στην τεχνολογική πρόοδο και επισημαίνει πως χωρίς επενδύσεις σε ψηφιακές δεξιότητες, αναδιάρθρωση επαγγελμάτων και αυξημένη παραγωγικότητα, η τεχνολογία δεν μπορεί να λειτουργήσει ως αυτόματη λύση στο δημογραφικό.

Εργασία για περισσότερα χρόνια: η πιο ρεαλιστική διέξοδος

Ως την πλέον αποτελεσματική, αλλά όχι πολιτικά εύκολη λύση, η Τζάβορτσικ βλέπει την παράταση του εργασιακού βίου. Η κοινωνική δυσκολία προσαρμογής των συνταξιοδοτικών συστημάτων και η ανάγκη εκτεταμένης επανεκπαίδευσης αποτελούν βασικά εμπόδια, ωστόσο η Τράπεζα τονίζει ότι χωρίς αύξηση της συμμετοχής των μεγαλύτερων ηλικιών στην αγορά εργασίας, τα συνταξιοδοτικά συστήματα τύπου PAYG κινδυνεύουν να καταστούν μη βιώσιμα.

Η EBRD καλεί τις κυβερνήσεις να «μιλήσουν με ειλικρίνεια στους πολίτες», ιδιαίτερα στους νεότερους, διότι όπως αναφέρει, αυτοί θα κληθούν να σηκώσουν το μεγαλύτερο βάρος των μελλοντικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.

Ηλικιωμένοι ηγέτες, δύσκολες αποφάσεις

Η έκθεση παρατηρεί επίσης ότι το δημογραφικό επηρεάζει ακόμη και την πολιτική διαδικασία. Ο μέσος ηγέτης παγκοσμίως είναι σήμερα 60 ετών, δηλαδή 19 χρόνια μεγαλύτερος από τον μέσο ενήλικα. Στις αυταρχικές κυβερνήσεις, η απόσταση φτάνει τα 26 χρόνια, γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη λήψη αποφάσεων για θέματα όπως η αύξηση ορίων ηλικίας ή η ενισχυμένη μετανάστευση.

Η EBRD απευθύνει ειδική προειδοποίηση προς τις νεότερες χώρες της Αφρικής και της ευρύτερης περιοχής της, όπου η δημογραφική ώθηση είναι ακόμη ισχυρή. Σύμφωνα με την Τράπεζα, το «δημογραφικό μπόνους» είναι «φευγαλέο», καθώς και εκεί αρχίζουν να εμφανίζονται μειωμένα ποσοστά γεννήσεων. Αν δεν αξιοποιηθεί τώρα, οι χώρες αυτές θα χάσουν μια μοναδική ευκαιρία για επιτάχυνση της ανάπτυξης μέσω της δημιουργίας θέσεων εργασίας και της ενίσχυσης του ιδιωτικού τομέα.