Xωρίς ρωσικό αέριο η Ε.Ε.: Οι προμήθειες ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω της Ουκρανίας, την Πρωτοχρονιά, ρίχνει την αυλαία της μακράς περιόδου κυριαρχίας της Μόσχας στον εφοδιασμό στην ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου.
Gazprom/Ρωσία: Σταματάει σήμερα τη μεταφορά φυσικού αερίου προς την Κεντρική Ευρώπη
Η παλαιότερη οδός εξαγωγής φυσικού αερίου της Ρωσίας προς την Ευρώπη – ένας αγωγός που χρονολογείται από τις σοβιετικές μέρες – επρόκειτο να κλείσει στα τέλη του 2024, καθώς λήγει η πενταετής συμφωνία διαμετακόμισης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Στοιχεία από τον φορέα διαμετακόμισης φυσικού αερίου της Ουκρανίας έδειξαν την Τρίτη ότι η Ρωσία δεν είχε ζητήσει καμία ροή φυσικού αερίου για την 1η Ιανουαρίου.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση μείωσε δραστικά την εξάρτησή της από το ρωσικό αέριο μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 αναζητώντας εναλλακτικές πηγές φυσικού αερίου.
Οι υπόλοιποι αγοραστές ρωσικού φυσικού αερίου όπως η Σλοβακία και η Αυστρία έχουν κανονίσει εναλλακτικές προμήθειες και οι αναλυτές προβλέπουν ελάχιστο αντίκτυπο στην αγορά από τη διακοπή. Οι ευρωπαϊκές τιμές αναφοράς του φυσικού αερίου διαμορφώθηκαν στα 48,50 ευρώ ανά μεγαβατώρα την Τρίτη, οριακά μόνο πάνω από το άνοιγμα των συναλλαγών.
Ωστόσο, η διακοπή της ροής φυσικού αερίου θα έχει πολύ μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία.
Η Μόσχα έχει χάσει το κυρίαρχο μερίδιό της στις προμήθειες φυσικού αερίου σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ανταγωνιστές όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Κατάρ και η Νορβηγία από τότε που εισέβαλε στην Ουκρανία, γεγονός που ώθησε την ΕΕ να μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό αέριο.
Κάποτε ο μεγαλύτερος εξαγωγέας φυσικού αερίου στον κόσμο, η κρατικά ελεγχόμενη Gazprom κατέγραψε ζημίες 7 δισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο το 2023, την πρώτη ετήσια απώλεια από το 1999.
Η πρόταση πρόκειται να υποβληθεί στην επόμενη Ετήσια Γενική Συνέλευση του μεταλλωρύχου τον Ιανουάριο.
Για την Ευρώπη, η απώλεια φθηνών ρωσικών προμηθειών φυσικού αερίου συνέβαλε σε μεγάλη οικονομική επιβράδυνση, άνοδο του πληθωρισμού και επιδείνωση της κρίσης κόστους ζωής.
Ενώ η Ευρώπη έσπευσε να βρει εναλλακτικές πηγές ενέργειας, η απώλεια ρωσικού φυσικού αερίου έχει επιδεινώσει τις μακροπρόθεσμες ανησυχίες για τη φθίνουσα παγκόσμια ανταγωνιστικότητά της και ειδικότερα για το βιομηχανικό μέλλον της Γερμανίας.
Οι επιπτώσεις
Η Ρωσία και η Σοβιετική Ένωση ξόδεψαν μισό αιώνα δημιουργώντας ένα σημαντικό μερίδιο της ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου, το οποίο στο αποκορύφωμά της ήταν περίπου 35%, αλλά ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει σχεδόν καταστρέψει αυτή την επιχείρηση για την Gazprom.
Οι περισσότερες διαδρομές ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη είναι κλειστές, συμπεριλαμβανομένης της Yamal-Europe μέσω Λευκορωσίας και του Nord Stream κάτω από τη Βαλτική που ανατινάχτηκε το 2022.
Ο αγωγός της σοβιετικής εποχής μέσω Ουκρανίας φέρνει αέριο από τη Σιβηρία μέσω της πόλης Σούτζα -που τώρα βρίσκεται υπό τον έλεγχο Ουκρανών στρατιωτών- στην περιοχή Κουρσκ της Ρωσίας. Στη συνέχεια ρέει μέσω της Ουκρανίας στη Σλοβακία, όπου ο αγωγός χωρίζεται σε κλάδους που πηγαίνουν προς την Τσεχική Δημοκρατία και την Αυστρία.
Το Κίεβο αρνήθηκε να διαπραγματευτεί μια νέα συμφωνία διαμετακόμισης.
Οι παγκόσμιες εξαγωγές LNG στη Γηραιά Ήπειρο έχουν αυξηθεί κατά 75% μετά τον πόλεμο. Οι περισσότερες από αυτές τις εξαγωγές προέρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ουάσιγκτον συμφώνησε το 2023 να παραδώσει 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα επιπλέον LNG στις αγορές της ΕΕ.
Μέχρι τον Ιούνιο του 2022, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξήγαγαν περίπου 57 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα LNG, εκ των οποίων τα 39 προορίζονται για την Ευρώπη.
«Οι εξαγωγές LNG από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Τώρα ο Ντόναλντ Τραμπ αναμένεται να πιέσει ακόμα περισσότερο την ΕΕ να εισαγάγει αμερικανικό LNG και οι Βρυξέλλες αναγκαστικά θα το αποδεχτούν παρότι είναι κατά πολύ ακριβότερο και θα πιέσει έτι περαιτέρω την δοκιμαζόμενη ευρωπαϊκή οικονομία, ιδιαίτερα την βιομηχανία.
Οι Ευρωπαίοι απέφευγαν το αμερικανικό LNG, το οποίο είναι πιο ακριβό από το ρωσικό αέριο. τον Αύγουστο του 2021, πριν από το ξέσπασμα της ενεργειακής κρίσης και όχι του πολέμου, στην αγορά TTF του Άμστερνταμ , η τιμή του φυσικού αερίου ήταν 20 ευρώ MW/h
Τι δείχνει η έκθεση του Bruegel
Σχολιάζοντας αναλυτικότερα την κατάσταση που επικρατεί στον ενεργειακό τομέα της Ευρώπης, το ινστιτούτο Bruegel (έκθεση Δεκεμβρίου 2024) τονίζει ότι το 2023 «οι βιομηχανικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν κατά 158% και 345% υψηλότερες αντίστοιχα από αυτές στις Ηνωμένες Πολιτείες». Ενδεικτικό του προβλήματος είναι το ότι «μεταξύ των βιομηχανικών οικονομιών, μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο έχει υψηλότερο κόστος τελικής βιομηχανικής ηλεκτρικής ενέργειας από την ΕΕ».
«Τα υψηλά κόστη ενέργειας προκύπτουν από δύο παράγοντες: το συνολικό κόστος ενέργειας και τον τρόπο κατανομής του», εξηγεί το ευρωπαϊκό think tank. «Στην Ευρώπη, οι περισσότεροι τελικοί καταναλωτές – νοικοκυριά, επιχειρήσεις και βιομηχανίες – αγοράζουν ενέργεια μέσω ενδιάμεσων προμηθευτών, οι οποίοι προσφέρουν μακροχρόνια συμβόλαια στους πελάτες και εμπορεύονται για λογαριασμό τους στις χονδρικές αγορές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας. Οι λογαριασμοί ενέργειας των τελικών καταναλωτών περιλαμβάνουν τέσσερις βασικές συνιστώσες κόστους: το κόστος ενέργειας, τις χρεώσεις δικτύου, τους φόρους και άλλες επιβαρύνσεις».
Εξάρτηση από το ακριβό LNG
Η κυριαρχία των ορυκτών καυσίμων, που παρά την πρόοδο των ΑΠΕ εξακολουθούν να αποτελούν το βασικό μέσο παραγωγής ενέργειας, έχει ως αποτέλεσμα το κόστος του ηλεκτρικού ρεύματος σε κάθε περιοχή να εξαρτάται κυρίως από την πρόσβαση σε πόρους ορυκτών καυσίμων. «Η Ευρώπη», επισημαίνει το Bruegel, «βρίσκεται σε δυσμενέστερη θέση σε αυτόν τον τομέα σε σύγκριση με τους ανταγωνιστές της: οι Ηνωμένες Πολιτείες καταναλώνουν φθηνά, εγχώρια παραγόμενα ορυκτά καύσιμα, ενώ η ΕΕ βασίζεται στις εισαγωγές ενέργειας για την κάλυψη της ζήτησης». Και αυτό γιατί «η “επανάσταση του fracking”, που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 2000, παρείχε στις ΗΠΑ άφθονο και οικονομικό σχιστολιθικό αέριο και πετρέλαιο, επιτρέποντάς τους να διατηρήσουν υψηλά επίπεδα παραγωγής και να γίνουν ο μεγαλύτερος εξαγωγέας υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παγκοσμίως».
Στον αντίποδα, το 2022 η ΕΕ κάλυψε το 64,4% της ενεργειακής της ζήτησης με εισαγωγές, «ενώ η εξάρτηση από εισαγωγές φυσικού αερίου άγγιξε το 97,6%».
Η απόλυτη εξάρτηση της γηραιάς ηπείρου από τις εισαγωγές κατέστη εμφανής κατά την ενεργειακή κρίση του 2022. Έκτοτε η ΕΕ έχει απεξαρτηθεί εν μέρει από το ρωσικό αέριο, ωστόσο έχει αυξηθεί η εξάρτησή της από το αμερικανικό LNG.
«Το LNG είναι πιο ακριβό από το φυσικό αέριο αγωγών λόγω των επιπλέον εξόδων υγροποίησης και επαναεριοποίησης», εξηγεί το ευρωπαϊκό think tank. Όμως «οι καταναλωτές στις ΗΠΑ δεν επωμίζονται αυτά τα κόστη, καθώς το φυσικό αέριο εξορύσσεται και μεταφέρεται άμεσα μέσω αγωγών. Αντίθετα, οι καταναλωτές της ΕΕ πληρώνουν το πρόσθετο κόστος του LNG, με αποτέλεσμα οι τιμές χονδρικής φυσικού αερίου στην ΕΕ να είναι σχεδόν πενταπλάσιες από αυτές των ΗΠΑ.». Ακολούθως, στο πλαίσιο του target model οι τιμές χονδρικής φυσικού αερίου επηρεάζουν άμεσα τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.
Θα υποχωρήσουν οι τιμές;
Το Bruegel υπογραμμίζει ότι «η μετάβαση σε μια οικονομία καθαρής ενέργειας θα αλλάξει τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά των τιμών ενέργειας και, κατά συνέπεια, το κόστος για τους καταναλωτές». Μάλιστα «κάποιες αλλαγές στις τιμές για διαφορετικά τμήματα καταναλωτών αναμένονται βραχυπρόθεσμα (μέχρι το 2030)». Ωστόσο άλλες αλλαγές, που έχουν πιο δομικό χαρακτήρα, θα υλοποιηθούν αργότερα, όταν «το σύστημα θα βασίζεται κυρίως στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας».
«Βραχυπρόθεσμα, το συνολικό κόστος του συστήματος πιθανότατα θα εξαρτηθεί από τη δυναμική των παγκόσμιων αγορών ορυκτών καυσίμων. Ένα κύμα νέας εξαγωγικής δυναμικότητας LNG αναμένεται να σαρώσει τις παγκόσμιες αγορές από το 2025, οδηγώντας σε μείωση των τιμών φυσικού αερίου στην Ευρώπη, αν και όχι στα προ ενεργειακής κρίσης επίπεδα και όχι χαμηλότερα από εκείνα των ΗΠΑ», υπογραμμίζεται στην έκθεση. «Δεδομένου του ρόλου της ως εισαγωγέα, οι τιμές της ΕΕ θα παραμείνουν υψηλότερες από αυτές των εξαγωγέων, όπως οι ΗΠΑ. Η μείωση των τιμών φυσικού αερίου θα οδηγήσει σε χαμηλότερο μεταβλητό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας και, τελικά, σε μείωση του κόστους για τους καταναλωτές.»
Τι αλλάζει
Η Ουκρανία παραιτείται από τέλη περίπου 800 εκατομμυρίων δολαρίων ετησίως από τη Ρωσία, ενώ η Gazprom θα χάσει σχεδόν 5 δισεκατομμύρια δολάρια από πωλήσεις φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω Ουκρανίας.
Το τέλος της συμφωνίας διαμετακόμισης είναι απίθανο να προκαλέσει επανάληψη του ράλι της τιμής του φυσικού αερίου στην ΕΕ το 2022, καθώς οι εναπομείναντες όγκοι είναι σχετικά μικροί.
Η Ρωσία απέστειλε περίπου 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) φυσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας το 2023 – μόνο το 8% των αιχμής ρωσικών ροών φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω διαφόρων διαδρομών το 2018-2019.
Η Gazprom είπε ότι θα στείλει 37,2 εκατομμύρια κυβικά μέτρα την Τρίτη σε σύγκριση με 42,4 εκατομμύρια κυβικά μέτρα τη Δευτέρα. Αργότερα, ο φορέας διαμετακόμισης φυσικού αερίου της Ουκρανίας είπε ότι η Ρωσία δεν είχε ορίσει καμία ροή φυσικού αερίου για την 1η Ιανουαρίου μέσω του ουκρανικού αγωγού προς την Ευρώπη από τις 15:00 GMT.
Η διακοπή των προμηθειών μέσω Ουκρανίας θα είναι ένα σημαντικό πλήγμα για τη Μολδαβία, μια χώρα που κάποτε ήταν μέρος της Σοβιετικής Ένωσης.
Η Ουγγαρία και άλλες χώρες συνεχίζουν να λαμβάνουν ρωσικό αέριο από το νότο, μέσω του αγωγού TurkStream στον πυθμένα της Μαύρης Θάλασσας, αν και η Ουγγαρία ήταν πρόθυμη να διατηρήσει και την ουκρανική διαδρομή.
Μ.Η.Τ. 242183