Capital controls: Η «μαύρη» επέτειος της νύχτας που έκλεισαν οι τράπεζες και το παρασκήνιο της πιο κρίσιμης απόφασης της ΕΚΤ να «παγώσει» τον ELA
Υπάρχουν ορισμένες ημερομηνίες που δεν καταγράφονται μόνο στα οικονομικά βιβλία, αλλά χαράσσονται στη συλλογική μνήμη μιας χώρας. Η 28η Ιουνίου 2015 είναι μία από αυτές.
Δεν ήταν απλώς η ημέρα που ανακοινώθηκαν τα capital controls. Ήταν η στιγμή που η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη τραπεζική κρίση της μεταπολίτευσης, με κλειστές τράπεζες, περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων και μια οικονομία που από τη μία στιγμή στην άλλη υποχρεώθηκε να λειτουργήσει υπό καθεστώς έκτακτης ανάγκης.
Οι εικόνες με τις ουρές στα ΑΤΜ έγιναν το πιο χαρακτηριστικό στιγμιότυπο εκείνου του καλοκαιριού. Πίσω όμως από τις φωτογραφίες εξελισσόταν μια σκληρή οικονομική και πολιτική αναμέτρηση, οι επιπτώσεις της οποίας ξεπέρασαν κατά πολύ τη διάρκεια των capital controls.
Έντεκα χρόνια μετά, η μεγαλύτερη τραπεζική κρίση της μεταπολίτευσης εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αποταμιεύουν, πληρώνουν και εμπιστεύονται το τραπεζικό σύστημα.
Η απόφαση που έβαλε λουκέτο στις τράπεζες
Το παρασκήνιο εκείνων των ημερών είχε ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα. Η παρατεταμένη διαπραγμάτευση της ελληνικής κυβέρνησης με τους ευρωπαίους εταίρους είχε οδηγήσει σε μαζικές εκροές καταθέσεων, ασκώντας ασφυκτική πίεση στη ρευστότητα των τραπεζών.
Το βράδυ της 28ης Ιουνίου, μετά την απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να μην αυξήσει τον μηχανισμό έκτακτης χρηματοδότησης (ELA), η ελληνική κυβέρνηση βρέθηκε μπροστά σε μία εξαιρετικά δύσκολη επιλογή. Με το τραπεζικό σύστημα να μην μπορεί πλέον να αντέξει τις συνεχιζόμενες αναλήψεις, αποφασίστηκε η επιβολή τραπεζικής αργίας και περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων.
Από το πρωί της επόμενης ημέρας οι τράπεζες παρέμειναν κλειστές, οι αναλήψεις περιορίστηκαν στα 60 ευρώ ημερησίως και οι μεταφορές κεφαλαίων προς το εξωτερικό τέθηκαν υπό αυστηρό έλεγχο.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρωζώνης, μια χώρα λειτουργούσε με capital controls, γεγονός που προκάλεσε διεθνή αίσθηση και ανέδειξε το ελληνικό ζήτημα σε κορυφαίο θέμα των διεθνών αγορών.
Η αγορά στον «αναπνευστήρα»
Οι συνέπειες έγιναν άμεσα αισθητές στην πραγματική οικονομία. Οι επιχειρήσεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα πρωτόγνωρο περιβάλλον. Οι εισαγωγές πρώτων υλών και εμπορευμάτων δυσκόλεψαν, οι πληρωμές προς ξένους προμηθευτές απαιτούσαν ειδικές εγκρίσεις, ενώ η έλλειψη ρευστότητας περιόρισε σημαντικά τη λειτουργία της αγοράς.
Από τη βιομηχανία μέχρι το μικρό εμπορικό κατάστημα, η καθημερινότητα άλλαξε. Παραγγελίες καθυστερούσαν, επενδυτικά σχέδια αναβάλλονταν και η αβεβαιότητα επηρέαζε κάθε κρίκο της οικονομικής αλυσίδας.
Το όριο των 60 ευρώ εξελίχθηκε σε σύμβολο εκείνης της περιόδου. Δεν αντιπροσώπευε μόνο έναν διοικητικό περιορισμό, αλλά την απώλεια της αυτονόητης πρόσβασης των πολιτών στις καταθέσεις τους και την πλήρη ανατροπή της οικονομικής κανονικότητας.
Παράλληλα, η κρίση ανέδειξε και ένα διαχρονικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας: την υπερβολική εξάρτηση από τα μετρητά και την περιορισμένη χρήση των ηλεκτρονικών συναλλαγών.
Το απρόσμενο «κέρδος» της κρίσης
Αν υπάρχει μία μόνιμη παρακαταθήκη των capital controls, αυτή δεν αφορά τους τραπεζικούς περιορισμούς αλλά τον τρόπο με τον οποίο άλλαξε η οικονομική συμπεριφορά των πολιτών.
Μέχρι το 2015, οι ηλεκτρονικές πληρωμές παρέμεναν περιορισμένες, τα POS ήταν λίγα και η χρήση του e-banking απείχε ακόμη από τη σημερινή εικόνα.
Η κρίση λειτούργησε ως καταλύτης. Μέσα σε λίγους μήνες, χιλιάδες επιχειρήσεις εγκατέστησαν τερματικά POS, εκατομμύρια πολίτες εξοικειώθηκαν με τις ηλεκτρονικές τραπεζικές υπηρεσίες και οι πληρωμές με κάρτες άρχισαν να αντικαθιστούν σταδιακά τα μετρητά.
Η αλλαγή αυτή αποδείχθηκε μόνιμη. Τα επόμενα χρόνια ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο με την πανδημία, οδηγώντας την Ελλάδα σε μια από τις ταχύτερες ψηφιακές μεταβάσεις στον τραπεζικό τομέα.
Ταυτόχρονα, η αύξηση των ηλεκτρονικών συναλλαγών συνέβαλε στον περιορισμό της παραοικονομίας, στη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης και στη δημιουργία ενός πιο διαφανούς περιβάλλοντος για τις συναλλαγές.
Η παρακαταθήκη μιας δύσκολης εποχής
Έντεκα χρόνια μετά, οι περιορισμοί στις αναλήψεις αποτελούν παρελθόν και οι εικόνες έξω από τα ΑΤΜ ανήκουν πλέον στα αρχεία των ειδησεογραφικών πρακτορείων.
Ωστόσο, η κρίση του 2015 εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τραπεζίτες, επενδυτές και οικονομικούς αναλυτές. Όχι μόνο επειδή δοκίμασε τα όρια αντοχής του ελληνικού τραπεζικού συστήματος, αλλά γιατί ανέδειξε πόσο καθοριστική είναι η εμπιστοσύνη στη λειτουργία της οικονομίας.
Οι καταθέσεις επέστρεψαν σταδιακά, οι τράπεζες ανακεφαλαιοποιήθηκαν, οι περιορισμοί καταργήθηκαν οριστικά τον Σεπτέμβριο του 2019 και το τραπεζικό σύστημα πέρασε σε μια νέα φάση.
Το μεγαλύτερο αποτύπωμα, όμως, δεν ήταν μόνο οικονομικό. Ήταν η αλλαγή νοοτροπίας. Οι Έλληνες απέκτησαν διαφορετική σχέση με τις τράπεζες, τις αποταμιεύσεις και τις ηλεκτρονικές συναλλαγές, ενώ η οικονομία επιτάχυνε έναν ψηφιακό μετασχηματισμό που υπό άλλες συνθήκες πιθανότατα θα χρειαζόταν πολλά ακόμη χρόνια για να ολοκληρωθεί.
Η νύχτα που ξεκίνησε με ουρές στα ΑΤΜ κατέληξε να αλλάξει οριστικά τον τρόπο με τον οποίο κινείται το χρήμα στην Ελλάδα.
Διαβάστε επίσης: 10 χρόνια από τα capital controls: Η Νέα Δημοκρατία θυμάται και σχολιάζει (video)
Μ.Η.Τ. 242183