Πετροδολάριο υπό πίεση – Ποιος κρατά ακόμη όρθιο το αμερικανικό νόμισμα

Η κυριαρχία του δολαρίου είναι πλέον βαθύτερη από το πετρέλαιο

Το ευρώ ανεβαίνει απέναντι στο δολάριο Στα 1,1744 η ισοτιμία

Για σχεδόν μισό αιώνα, η παγκόσμια οικονομία κινήθηκε γύρω από έναν αόρατο αλλά εξαιρετικά ισχυρό μηχανισμό: Tο πετροδολάριο. Δεν ήταν ο χρυσός που στήριζε τη διεθνή νομισματική τάξη μετά την κατάρρευση του Bretton Woods, αλλά το δολάριο που «δέθηκε» με το πετρέλαιο και μετατράπηκε στον πυρήνα του παγκόσμιου εμπορίου.

Ο όρος «πετροδολάρια» καθιερώθηκε το 1974 από τον Αιγύπτιο οικονομολόγο Ιμπραήμ Οουέις, για να περιγράψει τα τεράστια κεφάλαια που συσσωρεύονταν από τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες και επανεπενδύονταν στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Σήμερα, ωστόσο, η εικόνα αυτή αρχίζει να μεταβάλλεται. Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, η αυξανόμενη χρήση οικονομικών κυρώσεων από τις ΗΠΑ και ο φόβος παγώματος περιουσιακών στοιχείων ωθούν ολοένα περισσότερα κράτη να αναζητούν εναλλακτικά νομίσματα και συστήματα πληρωμών.

Παρά τους κραδασμούς όμως, το αμερικανικό νόμισμα παραμένει κυρίαρχο. Και αυτό συμβαίνει επειδή η ισχύς του δεν στηρίζεται πλέον αποκλειστικά στο πετρέλαιο.

Η γέννηση του πετροδολαρίου

Στα τέλη του 1974, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών προχώρησε σε μια στρατηγικής σημασίας συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία. Το Ριάντ δεσμεύθηκε να τιμολογεί το πετρέλαιό του αποκλειστικά σε δολάρια, ενώ οι ΗΠΑ παρείχαν στρατιωτική προστασία και πολιτική στήριξη στο βασίλειο.

Η επιλογή της Saudi Aramco να εγκαταλείψει τη στερλίνα και να υιοθετήσει το δολάριο ως αποκλειστικό νόμισμα τιμολόγησης του αργού πετρελαίου εδραίωσε τη θέση του αμερικανικού νομίσματος ως θεμέλιο της διεθνούς οικονομικής τάξης.

Το σύστημα αυτό δημιούργησε μια μόνιμη και τεράστια διεθνή ζήτηση για δολάρια. Παράλληλα, τα έσοδα των πετρελαιοπαραγωγών χωρών επανεπενδύονταν σε αμερικανικά ομόλογα, τράπεζες και χρηματοπιστωτικά προϊόντα, προσφέροντας στις ΗΠΑ πρωτοφανή δημοσιονομική και νομισματική ευελιξία.

Οι νέες αμφιβολίες

Η οικονομολόγος Ντιάνα Χοϊλέβα έχει χαρακτηρίσει το πετροδολάριο «ακρογωνιαίο λίθο της αμερικανικής οικονομικής κυριαρχίας επί σχεδόν πέντε δεκαετίες».

Ωστόσο, οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις —και ιδιαίτερα η ένταση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν— έχουν αναζωπυρώσει τις αμφιβολίες γύρω από τη βιωσιμότητα του συστήματος.

Το κέντρο βάρους της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς έχει μετατοπιστεί. Οι βασικοί αγοραστές του πετρελαίου του Κόλπου βρίσκονται πλέον στην Ασία και όχι στη Δύση. Η Κίνα, ως ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου παγκοσμίως, επιχειρεί σταδιακά να μειώσει την εξάρτησή της από το δολάριο.

Η άνοδος των εναλλακτικών νομισμάτων

Το Πεκίνο πληρώνει εδώ και χρόνια για σημαντικό μέρος του ιρανικού πετρελαίου σε γουάν, ενώ πειραματίζεται και με συναλλαγές μέσω ψηφιακού γουάν. Παράλληλα, χώρες όπως η Ρωσία και η Ινδία επιδιώκουν διμερείς ενεργειακές συναλλαγές στα εθνικά τους νομίσματα.

Η τάση αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα κατάρρευση του δολαρίου. Αντιθέτως, δείχνει περισσότερο μια σταδιακή διαφοροποίηση του διεθνούς συστήματος πληρωμών.

Όπως επισημαίνει η Χοϊλέβα, ολοένα περισσότερες χώρες επιθυμούν να αποκτήσουν τη δυνατότητα επιλογής άλλου νομίσματος για ενεργειακές συναλλαγές, ακόμη κι αν συνεχίσουν να χρησιμοποιούν το δολάριο στις περισσότερες διεθνείς τους δραστηριότητες.

Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου τα συμβόλαια παραμένουν ονομαστικά σε δολάρια, η τελική εκκαθάριση θα μπορούσε μελλοντικά να πραγματοποιείται μέσω άλλων μηχανισμών, όπως το ψηφιακό γουάν ή περιφερειακά συστήματα πληρωμών.

Γιατί το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί

Παρά τις κινήσεις αποδολαριοποίησης, η πραγματικότητα είναι ότι το δολάριο παραμένει αναντικατάστατο σε κρίσιμους τομείς της παγκόσμιας οικονομίας.

Η κυριαρχία του δεν βασίζεται πλέον αποκλειστικά στο πετρέλαιο ή στα πλεονάσματα των χωρών του Κόλπου. Το σύγχρονο δολάριο αντλεί ισχύ από τρεις πολύ βαθύτερους μηχανισμούς:

Τη ρευστότητα των αμερικανικών αγορών

Οι αγορές αμερικανικών ομολόγων παραμένουν οι μεγαλύτερες και πιο ασφαλείς στον κόσμο, προσφέροντας βάθος και σταθερότητα που κανένα άλλο νόμισμα δεν μπορεί ακόμη να ανταγωνιστεί.
Τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες
Το διεθνές εμπόριο βιομηχανικών προϊόντων, πρώτων υλών και τεχνολογικού εξοπλισμού εξακολουθεί να τιμολογείται κυρίως σε δολάρια, ακόμη και όταν δεν εμπλέκονται αμερικανικές εταιρείες.

Τη βιομηχανική και τεχνολογική οικονομία της Ασίας

Οι εξαγωγικές οικονομίες της Ανατολικής Ασίας —με πρώτη την Κίνα— συνεχίζουν να συσσωρεύουν και να χρησιμοποιούν δολάρια για λόγους σταθερότητας, εμπορικής ευκολίας και πρόσβασης στη διεθνή χρηματοδότηση.

Το δολάριο, με άλλα λόγια, έχει μεταλλαχθεί: από «νόμισμα του πετρελαίου» έχει εξελιχθεί σε «νόμισμα της παγκόσμιας βιομηχανίας και τεχνολογίας».

Η επόμενη ημέρα

Η αποδολαριοποίηση δεν εξελίσσεται με τον ρυθμό που συχνά προεξοφλείται στις αγορές ή στις γεωπολιτικές αναλύσεις. Το γουάν εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει μικρό ποσοστό των διεθνών συναλλαγών και δύσκολα θα μπορέσει βραχυπρόθεσμα να απειλήσει σοβαρά την πρωτοκαθεδρία του δολαρίου.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν το πετροδολάριο αποδυναμώνεται — αυτό ήδη συμβαίνει σταδιακά. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν υπάρχει σήμερα κάποιο νόμισμα ικανό να αντικαταστήσει συνολικά το δολάριο ως παγκόσμιο αποθεματικό και εμπορικό μέσο.