Η κλιματική αλλαγή παρατείνει τη δράση των κουνουπιών στην Ελλάδα και την Ευρώπη, δημιουργώντας νέες πιέσεις στη δημόσια υγεία

Η εικόνα των κουνουπιών ως καθαρά καλοκαιρινής ενόχλησης ανήκει πλέον στο παρελθόν. Η κλιματική αλλαγή μεταμορφώνει ριζικά τη συμπεριφορά και τη γεωγραφική εξάπλωση των εντόμων, επιτρέποντάς τους να επιβιώνουν, να αναπαράγονται και να μεταδίδουν ασθένειες σε περιοχές και περιόδους που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ασφαλείς. Από την Ισλανδία μέχρι τη Μεσόγειο, τα κουνούπια ακολουθούν τη θερμοκρασία και το νερό, δύο παράγοντες που αλλάζουν δραματικά με την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Ενδεικτικό είναι ότι στα τέλη Οκτωβρίου καταγράφηκε για πρώτη φορά στην Ισλανδία η παρουσία κουνουπιού του είδους Culiseta annulata, σε μια χώρα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αφιλόξενη για αυτά τα έντομα.

Στην Ελλάδα, το φαινόμενο έχει ήδη εγκατασταθεί. Όπως εξηγεί ο εντομολόγος του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου και μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του ΕΟΔΥ, δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, τα κουνούπια έχουν εξαιρετική ικανότητα να ανιχνεύουν ακόμη και μικρές μεταβολές θερμοκρασίας. Αυτό σημαίνει ότι οι ήπιοι χειμώνες δεν τα εξουδετερώνουν πλέον, αλλά απλώς επιβραδύνουν προσωρινά τη δραστηριότητά τους.

Το κοινό κουνούπι Culex pipiens, που είναι και ο κύριος φορέας του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ελλάδα και την Ευρώπη, παραμένει πλέον ενεργό σχεδόν όλο τον χρόνο σε πολλές περιοχές. Ακόμη και σε περιόδους χιονόπτωσης στην Αττική, οι παγίδες συνέχιζαν να συλλαμβάνουν κουνούπια, καθώς οι θερμοκρασίες δεν έπεφταν αρκετά χαμηλά ώστε να διακόψουν τον βιολογικό τους κύκλο.

Όταν προσαρμόζονται και οι ιοί

Η ανησυχία των επιστημόνων δεν περιορίζεται στα έντομα. Σημαντικό πρόβλημα αποτελεί και η προσαρμογή των ίδιων των ιών. Έρευνες έχουν δείξει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου ανιχνεύθηκε σε κουνούπια ακόμη και μέσα στον χειμώνα, σε μήνες όπως ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος. Αυτό ανατρέπει τα παλαιά επιχειρησιακά δεδομένα, σύμφωνα με τα οποία ο κίνδυνος μετάδοσης ξεκινούσε στα μέσα του καλοκαιριού.

Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει ακόμη και το σύστημα αιμοδοσίας, καθώς ο ιός μπορεί να μεταδοθεί μέσω μεταγγίσεων, δημιουργώντας την ανάγκη για διαρκή επιτήρηση και πρόσθετα μέτρα ασφαλείας.

Ο κουνούπι-τίγρης και τα τροπικά νοσήματα

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το ασιατικό κουνούπι τίγρης Aedes albopictus, το οποίο έχει εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια στη χώρα. Το έντομο αυτό δραστηριοποιείται την ημέρα και μπορεί να μεταφέρει ιούς όπως ο δάγκειος πυρετός, το Chikungunya και ο Zika. Αν και στην Ελλάδα μέχρι στιγμής έχουν καταγραφεί μόνο εισαγόμενα κρούσματα, οι ήπιοι χειμώνες επιτρέπουν πλέον στο έντομο να διατηρεί πληθυσμούς ακόμη και μέσα στον Ιανουάριο, κάτι που δεν συνέβαινε πριν από λίγα χρόνια.

Η παρουσία αυγών του κουνούπι-τίγρη κατά τη διάρκεια του χειμώνα αποδεικνύει ότι το είδος έχει προσαρμοστεί γρήγορα στις νέες κλιματικές συνθήκες, διατηρώντας έναν υπόγειο πληθυσμό που μπορεί να εκραγεί μόλις βελτιωθούν οι καιρικές συνθήκες.

Ο φόβος για νέα είδη

Παράλληλα, οι υγειονομικές αρχές παρακολουθούν στενά την εξάπλωση του Aedes aegypti, του κουνουπιού του κίτρινου πυρετού, που είναι βασικός φορέας του δάγκειου πυρετού. Το είδος αυτό έχει ήδη εντοπιστεί σε χώρες γύρω από την Ελλάδα, όπως η Κύπρος, περιοχές της Τουρκίας και η Αίγυπτος.

Για τον λόγο αυτό, η χώρα έχει ενεργοποιήσει αυστηρά πρωτόκολλα στα αεροσκάφη που προέρχονται από περιοχές υψηλού κινδύνου, με υποχρεωτικούς ψεκασμούς πριν την προσγείωση, ώστε να αποτραπεί η είσοδος νέων επικίνδυνων ειδών.

Κόστος, ανισότητες και πίεση στους δήμους

Η παρατεταμένη παρουσία των κουνουπιών έχει και κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Τα νοικοκυριά ξοδεύουν περισσότερα για προστασία, ενώ δήμοι και περιφέρειες αναγκάζονται να επεκτείνουν τα προγράμματα καταπολέμησης πολύ πέρα από το φθινόπωρο.

Ταυτόχρονα, περιοχές με κακές υποδομές, φρεάτια που κρατούν νερό ή συσσωρευμένα απορρίμματα δημιουργούν ιδανικές εστίες αναπαραγωγής, επιτείνοντας τις ανισότητες στην έκθεση στον κίνδυνο.

Η νέα πραγματικότητα δεν επιτρέπει αποσπασματικές λύσεις. Όπως τονίζουν οι ειδικοί, η αντιμετώπιση των κουνουπιών απαιτεί μια αλυσίδα συνεργασίας μεταξύ κράτους, αυτοδιοίκησης και πολιτών. Αν ένας κρίκος σπάσει, το πρόβλημα επιστρέφει.

Σε μια Μεσόγειο που θερμαίνεται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, τα κουνούπια δεν είναι πλέον απλώς ενόχληση. Είναι δείκτης μιας βαθύτερης κλιματικής μετάβασης, με επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, την οικονομία και την ποιότητα ζωής.

Διαβάστε επίσης; Η Δυτική Ελλάδα ιδρύει Παρατηρητήριο Προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή