Το 2015 παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο αμφιλεγόμενες πολιτικές τομές της Μεταπολίτευσης. Ήταν η στιγμή που η κυβέρνηση Σαμαρά–Βενιζέλου κατέρρευσε, ανοίγοντας τον δρόμο για την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία και τη νέα φάση διαπραγμάτευσης με τους δανειστές.
Τσίπρας: Έπρεπε να είχα κλείσει τις τράπεζες την επομένη των εκλογών
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, πρωταγωνιστές της περιόδου επανέρχονται με δεύτερες σκέψεις, ενώ η συζήτηση για το αν η επίσπευση των εκλογών υπήρξε στρατηγικό λάθος ή πολιτική αναγκαιότητα επιστρέφει στο προσκήνιο.
Η συζήτηση αναζωπυρώνεται και μέσα από το ντοκιμαντέρ «Στο χιλιοστό» των Ελένης Βαρβιτσιώτη και Βικτωρίας Δενδρινού, το οποίο επαναφέρει τα κρίσιμα διλήμματα της περιόδου και τα εσωτερικά πολιτικά σταυροδρόμια.
Πρωταγωνιστές της εποχής επανεξετάζουν τις επιλογές τους, αν και αρκετοί επισημαίνουν ότι η ιστορική ανάλυση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε υποθετικά σενάρια.
Ήταν η πτώση της κυβέρνησης Σαμαρά μια αναγκαία δημοκρατική εξέλιξη ή μια στρατηγική επιλογή που επιτάχυνε την είσοδο της χώρας σε νέα περίοδο αστάθειας;
Στα τέλη του 2014, η κυβέρνηση Σαμαρά βρισκόταν αντιμέτωπη με ένα εύθραυστο οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον. Το e-mail Χαρδούβελη (προέβλεπε δέσμη μέτρων ύψους 1 δισ. ευρώ) να έχει καταστεί «κενό γράμμα» και την παράταση του προγράμματος στήριξης να βρίσκεται στον αέρα, η επίσπευση της εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας προκαταλάμβανε τις εξελίξεις καθώς οι πιέσεις των δανειστών και η αβεβαιότητα για την παράταση του προγράμματος στήριξης δημιουργούσαν ένα σκηνικό ασφυξίας.
Την ίδια στιγμή, η επίσπευση της διαδικασίας εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας λειτούργησε ως καταλύτης πολιτικών εξελίξεων, οδηγώντας σε πρόωρη εκλογική αναμέτρηση.
Η κυβέρνηση υποστήριζε ότι η χώρα εισέρχεται σε φάση σταθεροποίησης και ότι απαιτείται πολιτικός χρόνος για να ολοκληρωθεί η διαπραγμάτευση και να αποφευχθεί νέα περιπέτεια.
Ο Αντώνης Σαμαράς επιχείρησε να διαμορφώσει ένα πολιτικό χρονοδιάγραμμα που θα οδηγούσε σε εκλογές μετά την ολοκλήρωση της συμφωνίας και της θεσμικής ανασύνταξης, ακόμη και προς το τέλος του 2015.
Ωστόσο, η πολιτική ρευστότητα και η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ περιόριζαν δραστικά τα περιθώρια ελιγμών.
Σύμφωνα με την κυβερνητική τότε ανάγνωση, μια παράταση της θητείας θα μπορούσε να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση της χώρας. Αντίθετα, η αντιπολίτευση μιλούσε για πολιτικό αδιέξοδο και “εκβιασμό” μέσω της εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας.
Η πτώση της κυβέρνησης Σαμαρά άνοιξε τον δρόμο για την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ και τη ριζική αλλαγή πολιτικής στρατηγικής απέναντι στους δανειστές.
Ωστόσο, χρόνια μετά, ορισμένα κορυφαία στελέχη της τότε κυβέρνησης Τσίπρα παραδέχονται ότι η επιλογή της ρήξης και της άμεσης ανάληψης εξουσίας ίσως να είχε διαφορετικό πολιτικό και οικονομικό κόστος αν είχε υπάρξει χρονική μετάθεση.
Το «λάθος» του 2015 και το άτυπο παρασκήνιο για εκλογές μετά το καλοκαίρι – Η αποκάλυψη Σταθάκη
Αποκαλύψεις για το πολιτικό παρασκήνιο του 2015, τις σκέψεις για εκλογές μετά το καλοκαίρι και τον ρόλο στελεχών του οικονομικού επιτελείου του ΣΥΡΙΖΑ, όπως ο Γιώργος Σταθάκης.
«Θα μπορούσε άραγε να είχε μείνει η κυβέρνηση και να τα καταφέρναμε, και ύστερα να γίνουν οι εκλογές στην ώρα τους με την Ελλάδα εκτός Μνημονίων; Ναι, θα μπορούσε», έχει αναφέρει πολιτικό στέλεχος, επικαλούμενο πρώην υπουργό του ΣΥΡΙΖΑ, τον Γιώργο Σταθάκη.
Η τοποθέτηση αυτή επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για τους πολιτικούς χειρισμούς της περιόδου του 2015, όταν το ενδεχόμενο πρόωρων εκλογών και η πορεία της χώρας μέσα στο μνημονιακό πλαίσιο αποτελούσαν κεντρικά ζητήματα.
Η θέση Σταθάκη για την «αναμονή» ενός έτους
Ο Γιώργος Σταθάκης, σύμφωνα με δημόσιες αναφορές, είχε εκφράσει την άποψη ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να καθυστερήσει τις πολιτικές εξελίξεις:
«Η κεντρική μου ιδέα ήταν να περιμένουμε εμείς έναν χρόνο, μέχρι το τέλος του 2015, να έρθουμε στην κυβέρνηση να εφαρμόσουμε το δικό μας πρόγραμμα», είχε δηλώσει χαρακτηριστικά σε ντοκιμαντέρ.
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση αποτυπώνει μια εσωτερική συζήτηση που φαίνεται να υπήρχε τότε στο οικονομικό επιτελείο, γύρω από τον πολιτικό χρόνο και τη στρατηγική της κυβέρνησης.
Το περιστατικό στο καφενείο της Βουλής
Σύμφωνα με πολιτικές αφηγήσεις της περιόδου, ένα ενδιαφέρον περιστατικό φέρεται να αποτυπώνει το κλίμα των συζητήσεων εκείνη την εποχή.
Ο Γιώργος Σταθάκης πλησίασε τον τότε διευθυντή του Γραφείου Τύπου του Πρωθυπουργού στη Βουλή και, σε χαλαρή συζήτηση στο καφενείο του Κοινοβουλίου, τον ρώτησε αν ο Αντώνης Σαμαράς θα δεχόταν το ενδεχόμενο εκλογών μετά το καλοκαίρι.
Η απάντηση που έλαβε ήταν άμεση:
«Είναι δική σου πρόταση ή κεντρική για να την μεταφέρω;»
Ο Σταθάκης φέρεται να απάντησε ότι θα το διερευνήσει και επέστρεψε λίγο αργότερα, ενημερώνοντας ότι η ηγεσία δεν επιθυμούσε να συζητηθεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Οι δεύτερες σκέψεις για την πτώση Σαμαρά και την άνοδο Τσίπρα
Για πρώτη φορά δημόσια, την ίδια εκτίμηση διατύπωσε και ο πρώην υπουργός Οικονομικών Ευκλείδης Τσακαλώτος, δηλώνοντας στο σχετικό ντοκιμαντέρ ότι «το πιο σημαντικό ήταν η απόφαση να μην ψηφίσουμε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και να πέσει η κυβέρνηση Σαμαρά–Βενιζέλου».
«Το θεωρώ ακόμη ότι ήταν λάθος και δεν βοήθησε την μετέπειτα οικονομική πολιτική», σημείωσε χαρακτηριστικά, ενώ σύμφωνα με μαρτυρίες, και άλλα στελέχη του οικονομικού επιτελείου εμφανίζονταν τότε επιφυλακτικά απέναντι στο ριψοκίνδυνο πολιτικό βήμα.
Από την πλευρά του, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Γιάννης Δραγασάκης, μιλώντας στο «Βήμα», παίρνει σαφείς αποστάσεις από τη συζήτηση, επισημαίνοντας ότι «πολλά συζητούσαμε άτυπα, ωστόσο θεσμικά δεν θυμάμαι να είχε τεθεί σε κάποιο όργανο. Αλλά εκ των υστέρων, σε υποθετικά ερωτήματα, μόνο υποθετικές απαντήσεις μπορούν να δοθούν».
Ο ίδιος σχολιάζει με έμφαση τη χρησιμότητα τέτοιων αναδρομικών σεναρίων: «Αναρωτιέμαι πόσο γόνιμες μπορεί να είναι συζητήσεις του τύπου “τι θα γινόταν αν”. Το ίδιο ισχύει και για άλλες “δεύτερες σκέψεις” που ακούστηκαν κατά καιρούς».
Παράλληλα, τονίζει ότι πιο ουσιαστική θα ήταν μια συζήτηση για το μέλλον της προοδευτικής διακυβέρνησης: «Πιο παραγωγική θα ήταν μια συζήτηση για τους όρους και τις προϋποθέσεις για μια νέα προοδευτική αριστερή κυβερνητική δυνατότητα, αξιοποιώντας και την πείρα του παρελθόντος. Ας δούμε τα όποια διλήμματα ως διλήμματα του μέλλοντος και όχι μόνο του παρελθόντος».
Την ίδια ώρα, όπως υπενθυμίζουν πολιτικές πηγές της περιόδου, το εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ απασχολούσε έντονα το ζήτημα της πολιτικής επιτάχυνσης των εξελίξεων και της ανάληψης της εξουσίας σε μια περίοδο χρηματοδοτικού κενού.
«Ήταν το στρατηγικό ζήτημα που απασχολούσε πολλούς εκείνη τη φάση», αναφέρει ο πρώην πρόεδρος της Βουλής Νίκος Βούτσης, ο οποίος υποστήριζε την προσέγγιση «ή τώρα ή ποτέ», παρά τα ιδιαίτερα δύσκολα οικονομικά δεδομένα της εποχής.
Η αντίληψη ότι «η κοινωνία έχει κάνει την επιλογή της και η Αριστερά καλείται να αναμετρηθεί με τις μεγάλες προκλήσεις» φαίνεται να επικράτησε τότε, με στελέχη που έζησαν εκ των έσω τις διεργασίες να σημειώνουν ότι «κανείς δεν μπορούσε να προεξοφλήσει τις μελλοντικές συνθήκες, δεδομένου ότι το πρόγραμμα δεν έβγαινε και η κοινωνία για πρώτη φορά εμπιστευόταν την Αριστερά».
Η απάντηση παραμένει αντικείμενο πολιτικής και ιστορικής αντιπαράθεσης
Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η περίοδος 2014–2015 εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας — και ως υπενθύμιση ότι κάθε πολιτική επιλογή παράγει συνέπειες που ξεπερνούν τον άμεσο χρόνο της απόφασης.
Μ.Η.Τ. 242183