Μετά το Ταμείο Ανάκαμψης: Διαρθρωτικές ανάγκες υποδομών και θεσμικές επιλογές χρηματοδότησης

Ταμείο Ανάκαμψης: Μπροστά σε μια σύνθετη πρόκληση δημοσίων επενδύσεων και χρηματοδοτικής επάρκειας βρίσκεται η ελληνική οικονομία, καθώς σταδιακά εισέρχεται στη φάση ολοκλήρωσης των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF).

Πέραν της επιτυχούς απορρόφησης και υλοποίησης των εν εξελίξει παρεμβάσεων, το μείζον διακύβευμα αφορά την επόμενη ημέρα, όταν οι ευρωπαϊκοί πόροι θα εκλείψουν και θα καταστεί ορατός ο κίνδυνος ενός νέου επενδυτικού κενού στις υποδομές.

Η διατήρηση της επενδυτικής δυναμικής στον κατασκευαστικό τομέα μετά το 2026 προϋποθέτει:

• μακροχρόνιο εθνικό σχεδιασμό υποδομών,
• σταθερό θεσμικό πλαίσιο χρηματοδότησης,
• ενίσχυση της συμμετοχής ιδιωτικών κεφαλαίων χωρίς δημοσιονομική υπέρβαση.

Χωρίς έγκαιρη ενεργοποίηση εναλλακτικών μηχανισμών χρηματοδότησης, ο κίνδυνος επανεμφάνισης επενδυτικού κενού στις υποδομές παραμένει ουσιαστικός.

Εκτίμηση επενδυτικού κενού και χρηματοδοτικών αναγκών στη μετα–RRF περίοδο

1. Εκτελεστική σύνοψη

Η ελληνική οικονομία εισέρχεται σταδιακά στη φάση ολοκλήρωσης του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), γεγονός που αναδεικνύει τον κίνδυνο επανεμφάνισης επενδυτικού κενού στον τομέα των υποδομών μετά το 2026. Παρά το υψηλό επίπεδο κατασκευαστικής δραστηριότητας την τρέχουσα περίοδο, το σωρευτικό έλλειμμα επενδύσεων που δημιουργήθηκε κατά την οικονομική κρίση παραμένει σημαντικό και απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, θεσμική συνέχεια και πολυεπίπεδη χρηματοδότηση.

2. Τρέχουσα επενδυτική δραστηριότητα

Ταμείο Ανάκαμψης: Κατά την περίοδο 2024–2026 υλοποιούνται έργα υποδομών συνολικού ύψους περίπου 10 δισ. ευρώ στους τομείς:

• οδικών και σιδηροδρομικών δικτύων,
• ενεργειακών υποδομών και δικτύων,
• τηλεπικοινωνιών,
• έργων ΣΔΙΤ και παραχωρήσεων.

Σημαντικό μέρος των έργων αυτών εκτείνεται χρονικά έως την περίοδο 2027–2030, περιορίζοντας βραχυπρόθεσμα τον κίνδυνο απότομης επιβράδυνσης της κατασκευαστικής δραστηριότητας.

3. Αποτίμηση επενδυτικού κενού υποδομών

Ταμείο Ανάκαμψης: Η περίοδος 2011–2023 χαρακτηρίστηκε από υποεπένδυση σε πάγιο κεφάλαιο. Η σωρευτική μείωση των επενδύσεων σε υποδομές εκτιμάται ότι αφαίρεσε από την ελληνική οικονομία περίπου 40,2 δισ. ευρώ σε τρέχουσες τιμές, εκ των οποίων:

• 9,6 δισ. ευρώ (24%) προέρχονται από τον τομέα της γενικής κυβέρνησης.
• Για την πλήρη ανάκτηση των απωλειών του δημόσιου κεφαλαίου απαιτείται:
• μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης δημόσιων επενδύσεων σε υποδομές της τάξης του 4,4% του ΑΕΠ για χρονικό ορίζοντα τουλάχιστον δέκα ετών.

Παράλληλες εκτιμήσεις προσδιορίζουν το συνολικό κατασκευαστικό έλλειμμα της χώρας σε 40–50 δισ. ευρώ.

4. Τομεακή κατανομή αναγκαίων επενδύσεων

Η απαιτούμενη επενδυτική δαπάνη κατανέμεται ενδεικτικά ως εξής:

• 37% σε ενεργειακές υποδομές,
• 31% σε σιδηροδρομικά έργα,
• 17% σε οδικούς άξονες και αυτοκινητοδρόμους,
• 6% σε έργα διαχείρισης απορριμμάτων,
• υπολειπόμενο ποσοστό σε δημόσια κτίρια και έργα διαχείρισης υδάτινων πόρων.

Η κατανομή αυτή αντανακλά τόσο τις ανάγκες ενεργειακής μετάβασης όσο και τις διαρθρωτικές αδυναμίες των μεταφορικών δικτύων.

5. Δημόσια χρηματοδότηση και θεσμικοί περιορισμοί

Ταμείο Ανάκαμψης: Οι πόροι του RRF κατευθύνονται κατά 16%–17% σε μεγάλα έργα υποδομών, ενώ συμπληρωματικά:

• άνω των 9 δισ. ευρώ προέρχονται από εθνικούς πόρους (εκ των οποίων 1,1 δισ. ευρώ μέσω ΣΔΙΤ),
• 4 δισ. ευρώ από τομεακά προγράμματα,
• 4 δισ. ευρώ από περιφερειακά προγράμματα.

Ωστόσο, το ανώτατο όριο χρηματοδότησης έργων μέσω ΣΔΙΤ (0,25% του ΑΕΠ) έχει σχεδόν εξαντληθεί, περιορίζοντας τις δυνατότητες περαιτέρω μόχλευσης χωρίς θεσμικές παρεμβάσεις.

6. Μετα–RRF περίοδος και νέο ΕΣΠΑ

Σύμφωνα με την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034:

• οι συνολικοί πόροι που αναλογούν στην Ελλάδα ανέρχονται σε 49,2 δισ. ευρώ,
• εκ των οποίων 42,9 δισ. ευρώ αφορούν πολιτικές συνοχής και συναφείς δράσεις,
• για το νέο ΕΣΠΑ εκτιμάται διαθεσιμότητα 24–25 δισ. ευρώ.

Η τελική κατανομή θα οριστικοποιηθεί μετά από διαπραγματεύσεις που ενδέχεται να ολοκληρωθούν έως τις αρχές του 2027, δημιουργώντας μεταβατική αβεβαιότητα ως προς τον προγραμματισμό νέων έργων.

7. Εναλλακτικά χρηματοδοτικά εργαλεία

Η ίδρυση του Ελληνικού Επενδυτικού Ταμείου Υποδομών αποτελεί δυνητικό μηχανισμό μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης, μέσω:

• αξιοποίησης κεφαλαίων του Εθνικού Επενδυτικού Ταμείου,
• μόχλευσης ιδιωτικών κεφαλαίων.

Παράλληλα, προτείνεται η σύσταση Εθνικού Ταμείου Έργων Υποδομής, με δυνητικές πηγές χρηματοδότησης:

• έσοδα από διόδια και λιμενικά τέλη,
• κοινοτικούς πόρους,
• Ομόλογα Έργων (Project Bonds).