Το πρόγραμμα SAFE αλλάζει τους κανόνες της αμυντικής βιομηχανίας: Η νέα αρχιτεκτονική και το «φίλτρο» συμμετοχής τρίτων χωρών όπως η Τουρκία

Σε μία περίοδο εντεινόμενων γεωπολιτικών προκλήσεων, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενεργοποιεί το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe), μια φιλόδοξη πρωτοβουλία ύψους 150 δισ. ευρώ για την ενίσχυση της κοινής αμυντικής βιομηχανίας. Το SAFE εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο ReARM Europe, που απαντά τόσο στην επιθετικότητα της Ρωσίας όσο και στη σταδιακή στρατηγική απόσυρση των ΗΠΑ από την ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ.

Ωστόσο, πίσω από τους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς και τα κοινά εξοπλιστικά προγράμματα, κρύβεται ένα περίπλοκο διπλωματικό παιχνίδι: Η συμμετοχή τρίτων χωρών – όπως η Τουρκία – τελεί υπό αυστηρούς όρους, με την Ελλάδα και την Κύπρο να πρωτοστατούν στις ενστάσεις.

Ποιος μπορεί να συμμετάσχει και υπό ποιες προϋποθέσεις

Βάσει του Κανονισμού 7926/25, για να χρηματοδοτηθεί ένα κοινό πρόγραμμα πρέπει να συμμετέχουν τουλάχιστον δύο χώρες – με τη μία να είναι κράτος-μέλος της ΕΕ. Οι υπόλοιπες μπορούν να ανήκουν στην ΕΖΕΣ, στην Ουκρανία ή να είναι τρίτες χώρες που έχουν υπογράψει Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης Ασφάλειας και Άμυνας (Non-Binding Instrument – NBI).

Οι όροι συμμετοχής είναι εξαιρετικά συγκεκριμένοι:

• Οι υπεργολάβοι και ανάδοχοι πρέπει να έχουν έδρα σε ΕΕ, ΕΖΕΣ ή Ουκρανία.

• Μέχρι 35% των εξαρτημάτων μπορεί να προέρχεται από τρίτες χώρες, υπό αυστηρό έλεγχο προέλευσης.

• Απαγορεύεται οποιαδήποτε εξάρτηση από μη ελεγχόμενους εξωτερικούς παράγοντες.

Η συμμετοχή τρίτων χωρών εγκρίνεται ομόφωνα από το Συμβούλιο της ΕΕ και μπορεί να απορριφθεί αν θεωρηθεί ότι απειλείται η ασφάλεια της Ένωσης ή των κρατών-μελών.

Η Τουρκία στο μικροσκόπιο: Πιθανή συμμετοχή με πολιτικά αγκάθια

Η Τουρκία, αν και υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ και μέλος του ΝΑΤΟ, δεν έχει υπογράψει ακόμη NBI. Το ενδεχόμενο συμμετοχής της στο SAFE έχει προκαλέσει αντιδράσεις σε Ελλάδα και Κύπρο, που ζητούν ρητές εγγυήσεις για την προστασία των εθνικών τους συμφερόντων.

Ο νέος κανονισμός προβλέπει ότι, ακόμη και αν υπογραφεί NBI, η συμμετοχή της Τουρκίας δεν είναι αυτοματοποιημένη. Πρέπει να αποδείξει ότι δεν συντρέχει «άμεση απειλή» για την ΕΕ ή για κάποιο κράτος-μέλος. Το Άρθρο 16 προβλέπει τη δυνατότητα βέτο από κάθε χώρα, εφόσον διαπιστωθεί κίνδυνος για την εθνική ασφάλεια.

Ωστόσο, το βέτο αυτό ισχύει μόνο κατά τη φάση της υπογραφής της συμφωνίας NBI. Από τη στιγμή που η συμφωνία ενεργοποιηθεί, η δυνατότητα μονομερούς αποκλεισμού μιας χώρας (όπως η Τουρκία) σε επιμέρους προμήθειες, περιορίζεται σημαντικά – εκτός αν υπάρξει επαρκής τεκμηρίωση απειλής.

Η ελληνική στάση και το «όχι» στα δύο μέτρα και σταθμά

Ωστόσο, το βέτο αυτό ισχύει μόνο κατά τη φάση της υπογραφής της συμφωνίας NBI. Από τη στιγμή που η συμφωνία ενεργοποιηθεί, η δυνατότητα μονομερούς αποκλεισμού μιας χώρας – όπως η Τουρκία – από συγκεκριμένες προμήθειες περιορίζεται σημαντικά, εκτός αν υπάρξει τεκμηριωμένη απειλή ασφάλειας.

Σε πρόσφατη ραδιοφωνική του συνέντευξη, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανέδειξε την αντίφαση στη στάση της Τουρκίας, επισημαίνοντας: «Δεν μπορεί μία χώρα να ζητά συμμετοχή σε ευρωπαϊκά εργαλεία και την ίδια στιγμή να απειλεί κράτος-μέλος της Ένωσης», κάνοντας ευθεία αναφορά στο casus belli για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων.

Στο ίδιο πλαίσιο, διπλωματικές πηγές από την Αθήνα απάντησαν σε σειρά ανακριβών σχολίων που διακινήθηκαν για τον ρόλο της Ελλάδας στη διαδικασία υιοθέτησης του SAFE:

1. Η συμμετοχή τρίτων χωρών δεν είναι μόνιμη ούτε αυτόματη: Το SAFE είναι περιορισμένης διάρκειας (τετραετίας), όχι μόνιμο θεσμικό πλαίσιο.

2. Η Ελλάδα δεν μπορούσε να μπλοκάρει τον Κανονισμό: Υιοθετήθηκε με ειδική πλειοψηφία. Η συναίνεση ήταν σχεδόν καθολική – 26 από τα 27 κράτη-μέλη, περιλαμβανομένης της Κύπρου.

3. Η Ελλάδα πέτυχε σημαντικές νομικές εγγυήσεις: Οι αρχικές διατάξεις δεν περιελάμβαναν προβλέψεις για την επιλεξιμότητα υποψήφιων χωρών. Με ελληνική παρέμβαση εισήχθησαν ασφαλιστικές δικλείδες για την προστασία των κρατών-μελών.

4. Η συμμετοχή τρίτων χωρών υπόκειται σε νέα διμερή συμφωνία: Δεν ενεργοποιείται αυτόματα. Θα απαιτείται ομοφωνία, βάσει του Άρθρου 212 ΣΛΕΕ, για την κάθε νέα συνεργασία.

5. Τα εθνικά συμφέροντα της Ελλάδας ελήφθησαν υπόψη: Το Άρθρο 16 του Κανονισμού SAFE κατοχυρώνει την ανάγκη συνεκτίμησης της ασφάλειας και των γεωπολιτικών προτεραιοτήτων κάθε κράτους-μέλους.

Όπως επισημαίνουν διπλωματικές πηγές, «η σοβαρότητα των ζητημάτων ασφαλείας απαιτεί νηφαλιότητα, βάθος γνώσης και όχι επιφανειακές ερμηνείες για μικροκομματικά οφέλη».

Τα επόμενα βήματα και η ελληνική συμμετοχή

Τα κράτη-μέλη έχουν προθεσμία έξι μηνών για να υποβάλουν σχέδια επενδύσεων. Η Ελλάδα προετοιμάζεται να συμμετάσχει με σχέδια εστιασμένα στη νεοσύστατη δομή Ελληνικού Κέντρου Αμυντικής Καινοτομίας, ενισχύοντας τη θέση της στο νέο ευρωπαϊκό αμυντικό οικοσύστημα.

Η υλοποίηση του SAFE αναμένεται να φέρει νέα ισορροπία στον ευρωπαϊκό χώρο ασφάλειας, με την Τουρκία να παρακολουθεί από τη γραμμή εκκίνησης, αλλά με το ελληνικό βλέμμα διαρκώς στραμμένο στον τερματισμό.

Διαβάστε επίσης: Το νέο δόγμα φον ντερ Λάιεν για την άμυνα: Δάνεια SAFE και όριο 65% ευρωπαϊκής προέλευσης